• شماره خبر : 22085۲۶ ۹۷
  • تاریخ انتشار : شنبه, ۷ اسفند
  • این صفحه را چاپ کن
  • بررسی عوامل ایجاد و تولید “ضایعات و پسماند” در بخش کشاورزی ایران و ارزش اقتصادی این بخش

    در جامعه صنعتی و مدرن امروز یکی از مسائلی که بسیار تامل برانگیز است ایجاد و تولید " ضایعات و پسماند " بخش کشاورزی است که میزان آن نیز قابل ملاحضه و غیر قابل گذشت میباشد بطوریکه بر اساس آخرین گزارش همایش بین المللی ضایعات محصولات کشاورزی که در شهریور ماه سال (1394) درمحل مقر فائو (شهر رم ) به ریاست جمهوری اسلامی ایران برگزار شد حدود 33% از محصولات کشاورزی جهان با ارزش قریب به 3/1 میلیارد دلار در سال از چرخه تولید خارج و به ضایعات تبدیل میشوند(1) که در صورت توجه صحیح ، مدیریت و بهره وری درست عوامل تولید آن و همچنین تاثیرات این معضل جهانی ، منافع زیادی به جامعه تولید کنندگان بخش کشاورزی در سراسر دنیا برخواهد گشت.

    علی رغم تلاش در راستای رشد تولید در بخش کشاورزی ، روند ایجاد و تولید ضایعات و پسماند بخش کشاورزی نیز رو به افزایش میباشد. یکی از مهمترین مباحث کلیدی درسطح اقتصاد جهانی و بویژه ایران، موضوع ضایعات می باشد .این امر بدلیل آن است که سطح تأثیر ضایعات در تولید ناخالصی داخلی و درآمد ملی متاسفانه بسیار نگران کننده است. (۲)
    براساس آمارهای بین المللی حدود ۳۳% از میزان تولید در بخش کشاورزی که میزان قابل ملاحضه ای میباشد متاسفانه از چرخه مدیریت تولید و مصرف ، خارج و به هدر میرود این درحالی است که هم اکنون بیش از ۸۷۰ میلیون نفر (۳) در دنیا از گرسنگی رنج میبرند که این میزان ضایعات و عدم توجه کافی و اصولی به آن بسیارجای سئوال دارد ! این مهم درکشور چهار فصل ما “ایران” نیز استثنی نیست. کشور ما در ۱۵ محصول باغی و در ۷ محصول زراعی رتبه اول تا دهم جهان را داراست (۴) . مجموع تولید محصولات کشاورزی شامل محصولات باغی و زراعی در ایران در سال ۱۳۹۳ بالغ بر۹۰ میلیون تن و میزان ضایعات و پسماند حاصل از این بخش قریب به ۳/۱۵ میلیون تن یعنی حدود ۱۷% از کل تولیدات بخش کشاورزی کشور برآورد گردیده و ارزشی معادل ۲۵۰/۳۸ میلیارد ریال را به خود اختصاص میدهد (۵) این در حالی است که اگر میزان ضایعات و پسماند ایجاد شده پس از دریافت محصولات کشاورزی توسط مراکز فرآوری و توزیع که قریب به ۱۵ میلیون تن میباشد نیز به محاسباتمان بیافزاییم بالغ بر ۳۰ میلیون تن ضایعات و پسماند بطور متوسط معادل ۳۴% هدر رفت از کل تولید محصولات بخش کشاورزی (۶) را در کشورمان خواهیم داشت که ارزش تقریبی آن نیز بیش از ۰۰۰/۷۵ میلیارد ریال برآورد میشود .(۷) نرخ متوسط هر کیلو گرم ضایعات و پسماند بخش کشاورزی همراه با کرایه حمل ۲۵۰۰ ریال در نظر گرفته شده است.(۸)
    ضایعات یا پسماند :
    به مجموعه مواد ناشی از فعالیت های انسان و حیوان که از طرف مصرف کننده زائد تلقی شده و به صورت ناخواسته بدور ریخته می شوند (۹) و یا طی یکسری فرآیند دیگر ( فرآوری) قابل مصرف نیستند اطلاق می گردد و در این راستا ضایعات و پسماند کشاورزی مجموعه ای از مواد با تعاریف ذکر شده در بخش کشاورزی میباشد که در مراحل کاشت ، داشت ، برداشت ، فرآوری و توزیع و فروش محقق و ایجاد میگردد . عوامل متعددی در راستای ایجاد و تولید ضایعات و پسماند بخش کشاورزی موثرند و میتوان با مدیریت علمی بر آنها ، موضوع زیان ضایعات و پسماند کشاورزی را سودمند نمود حال آنکه از جنبه اقتصادی و اجتماعی از این موضوع میتوان بعنوان یک معضل جدی نام برد.

    نگاهی اجمالی به عوامل ایجاد و تولید ضایعات و پسماند بخش کشاورزی کشور (۱۰)

    ۱٫ شرایط محیط و طبیعت : کمبود آب ، دمای متغییر ، زیانهایی همچون حوادث طبیعی همانند سیل ، طوفان ، خشکسالی ، تگرگ و …
    ۲٫ دانش و تخصص : نبود علم و تخصص کافی در حوزه علوم مهندسی کشاورزی ، ماشین آلات کشاورزی که از عوامل بسیار با اهمیت و کلیدی تلقی میگردد موجب شده تا تولید در شرایط لازم بطور مطلوب محقق نگردیده و نتیجه آن تولید با کیفیت پایین و ایجاد ضایعات و پسماند در بخش کشاورزی در مراحل مختلف کاشت،داشت،برداشت و حتی توزیع و فروش میباشد.
    ۳٫ فرهنگ : نبود فرهنگ استفاده از مشاورین خبره در امر کشاورزی و مراحل فرآوری و توزیع و فروش، متاسفانه فرهنگ نادرست تجمل گرایی و استفاده از محصولات لوکس بجای درجه بندی محصول و استفاده بهینه و بیشتر از محصولات بجای تولید ضایعات کشاورزی.
    ۴٫ مدیریت : نبود علم وتجربه مدیریتی که داشتن مدیریت صحیح بازاریابی تجربه فنی دردرجه بندی ، بسته بندی وحمل و نقل نیز میتواند با آگاهی درست ضایعات بسیارکمتری ایجاد نماید.در این بخش بایستی به نبود اطلاعات کافی در امر بازار و توجیه اقتصادی محصولات تولیدی نیز اشاره کرد که اخیرا به دفعات مشاهده میکنیم کشاورزان پس از مراحل سخت و هزینه بر کاشت و داشت ، هیچ رغبتی به برداشت محصول ندارند و کل محصول تبدیل به ضایعات میگردد.
    ۵٫ سیاست : نبود نظارت کافی بر روند الگوی کشت ، مصرف نهاده های با کیفیت کشاورزی و عدم هدایت صحیح کشاورزان به بازارهای معتبر ، نبود توجه کافی متولیان به امر آموزش و ترویج و نبود یک استراتژی جامع و مشخص در برنامه کشاورزی کشور.
    ۶٫ اقتصاد : مشکلات کمبود نقدینگی در خرید نهاده های کشاورزی با کیفیت و تامین نیروی انسانی مناسب و متخصص و تجهیزات با تکنولوژی روز دنیا تاثیر گذاشته و طبیعتا تولید با کیفیت پایین تر اتفاق افتاده و ضایعات بیشتری را منجر خواهد شد.
    تاثیرات زیان ده ناشی از ایجاد و تولید ضایعات و پسماند بخش کشاورزی (۱۱)
    ۱ . اقتصادی : هزینه های تمام شده تولید متشکل از هزینه نیروی انسانی، آب،خاک، نهاده های کشاورزی (بذر،کود،سم و …) ، استهلاک ماشین آلات و سایر انرژیهای مصرفی که در تولید ضایعات این هزینه ها بطور کلی از بین میرود. ایران جزو ۱۰ کشور گران در قیمت تمام شده تولیدی در بخش کشاورزی میباشد (۱۲) کشاورزان هزینه‌های زیادی صرف کاشت، داشت و برداشت محصولات خود می‎کنند و در مقابل مجبور می‎شوند محصول‌شان را ارزان بفروشند که این امر یکی از معضلات بخش‎ کشاورزی است. ضمنا روند افزایش ضایعات و پسماند کشاورزی درسهم GDP بخش کشاورزی تاثیر منفی داشته سهم آنرا کاهش میدهد.(۱۳)
    ۲٫ محیط زیست و بهداشت : با توجه به استفاده مکرر از خاک درتولید محصولات کشاورزی و بعضا سوزاندن ضایعات ایجاد شده در مزارع ، بخشی از میکرو ارکانیسم ها وموادمغذی موجود درخاک عملا از بین رفته و این روند موجبات فقر خاک را فراهم میسازد و طبیعتا برای کشت مجدد نیاز به غنی نمودن خاک خواهد بود و عدم توجه به آن میتواند محیط زیست را دچار مسائلی نماید از طرفی تجمع ضایعات و پسماند بخش کشاورزی خود موجبات الودگی، تجمع آفات و حشرات موذی و مشکلات زیست محیطی بوده و بهداشت محیط را میتواند به خطر بیاندازد.
    راهکارها ی پیشنهادی جهت کاهش ضایعات و پسماند بخش کشاورزی
    ۱٫ دولت ( وزارت جهاد کشاورزی ) با در نظر گرفتن تمامی عوامل ایجاد و تولید ضایعات و پسماند بخش کشاورزی در راستای کاهش آن نسبت به ارتقای سطح آگاهی کشاورزان با تقویت آموزش و ترویج کشاورزی مدرن ، ارائه الگوهای اقتصادی ، و حمایت منابع مالی جهت نوسازی ماشین کشاورزی نسبت به تدوین یک استراتژی راهبردی بلند مدت اقدام جدی نماید.
    ۲٫ مشارکت بخش خصوصی در صنایع تبدیلی کوچک جهت فرآوری و تبدیل ضایعات و پسماند بخش کشاورزی به موادی با ارزش افزوده منطقی و بیشتر، که در این بخش میتوان به تولید محصولاتی مانند خوراک دام ، سوخت ، کود ورمی کمپوست ، مواد شیمیایی ، بهداشتی و دارویی ، اسانس ، عایق ، کربن فعال و … اشاره نمود که در این بخش دولت نیز با اعطای تسهیلات کم بهره میتواند موجبات انگیزه مشارکت بخش خصوصی را در این امر فراهم نماید .عموما این نوع واحدها نوآور ، خلاق و یا دانش بنیان هستند .

    نتیجه گیری :
    با توجه به میزان قابل ملاحضه تولید و ایجاد ضایعات و پسماند بخش کشاورزی در مراحل کاشت ، داشت ، برداشت ، فرآوری ، توزیع و فروش که هنوز نقطه آخر ایجاد ضایعات و پسماند محسوب نشده و شاید پس از آن نیز ،این ضایعات در قالب زباله های شهری به چرخه خود ادامه دهد بالغ بر ۳۰ میلیون تن بصورت های مختلف از چرخه زنجیره تولید و مصرف خارج و هدر میرود که با کمی دور اندیشی ،خلاقیت و تلاش میتوان این معضل را به فرصتی ناب تبدیل کرد . در صورتیکه فقط ۵۰% از ضایعات و پسماند بخش کشاورزی تولید شده در کشور را بتوانیم در واحدهای صنایع تبدیلی فرآوری نموده با حداقل ۲۴% ارزش افزوده نسبت به ارزش مواد اولیه به بازار ارائه نماییم درآمدی بالغ بر ۵۰۰/۴ میلیارد ریال و یا بالغ بر ۱۲۸ میلیارد دلار را ایجاد خواهیم نمود که اگر این عدد را با درآمد نفت در سال ۱۳۹۴ که معادل ۲۵ میلیارد دلار بوده مقایسه نماییم پی خواهیم برد که این بخش ارزش بازنگری را به جد داشته و این مهم میتواند زمینه ساز اشتغالزایی و فرصت اقتصادی فوق العاده ای را در کشور فراهم سازد.

    منابع :
    ۱- گزیده ای از گزارش همایش بین المللی ضایعات محصولات کشاورزی در فائو ، The World Food Outlook – 2015 .
    ۲- عبدالرحمن شادان – گزیده ای از ” مقاله بررسی ابعاد اقتصادی ضایعات محصولات کشاورزی در ایران “– ۱۳۸۳ .
    ۳- مطلبی ازThe World Food Programe.org .
    ۴- Ayaronline.ir کد خبر ۱۴۶۳۶۶/۶/۱۳۹۴٫
    ۵- عبدالرحمن شادان – گزیده ای از ” مقاله بررسی ابعاد اقتصادی ضایعات محصولات کشاورزی در ایران “– ۱۳۸۳ .
    ۶- نسیم ایزدی – داریوش حیاتی ” مقاله کاهش ضایعات ، رویکرد آینده ترویج کشاورزی – ۱۳۹۲٫
    ۷- نسیم ایزدی – داریوش حیاتی ” مقاله کاهش ضایعات ، رویکرد آینده ترویج کشاورزی – ۱۳۹۲٫
    ۸- براساس تحقیق محلی متوسط نرخ برخی ضایعات مثل خرما، پسته و گردو همراه با هزینه حمل برای هر کیلو گرم ضایعات.
    ۹- مطلبی از region19.tehran.ir .
    ۱۰- نسیم ایزدی – داریوش حیاتی ” مقاله کاهش ضایعات ، رویکرد آینده ترویج کشاورزی – ۱۳۹۲٫
    ۱۱- نسیم ایزدی – داریوش حیاتی ” مقاله کاهش ضایعات ، رویکرد آینده ترویج کشاورزی – ۱۳۹۲٫
    ۱۲- خبرگزاری ISNA کد خبر ۹۴۰۹۱۳۰۷۳۸۶ به نقل از شورای مرکزی خانه کشاورز.
    ۱۳- عبدالرحمن شادان – گزیده ای از ” مقاله بررسی ابعاد اقتصادی ضایعات محصولات کشاورزی در ایران “– ۱۳۸۴ .

    سیدحسن مهدی دانشجوی دوره دکترای کسب وکار DBA

    سازمان مدیریت صنعتی ، واحد استان کرمان