وحیدزندی فخر همیشه وقتی ساختمان بزرگ بورس اوراق بهادار خیابان حافظ را میدیدم، از خودم سوال میکردم که افراد حاضر در این ساختمان چه میکنند؟ انجام معاملات به چه شکلی است و اصلا سهام و معاملات آن چه معنایی میتواند داشته باشد؟ راستش را بخواهید اکنون که حدود بیست و چند سال از […]
وحیدزندی فخر
همیشه وقتی ساختمان بزرگ بورس اوراق بهادار خیابان حافظ را میدیدم، از خودم سوال میکردم که افراد حاضر در این ساختمان چه میکنند؟ انجام معاملات به چه شکلی است و اصلا سهام و معاملات آن چه معنایی میتواند داشته باشد؟ راستش را بخواهید اکنون که حدود بیست و چند سال از آن دوران میگذرد، هنوز هم نتوانستهام از معاملات بورسی سر در بیاورم! اما یک نکته را به خوبی میدانم؛ اینکه روند کار بورس انجام معاملات و انتشار سهام به صورت عمده است و از آن جایی که معامله هر چقدر بزرگتر باشد ابهامات معاملهکنندگان (حقیقی و حقوقی) بیشتر نیاز به بررسی دارد، میتوان گفت مهمترین کار بورس شفافسازی است.
در دنیا، اقتصادی را میتوان شفافتر دانست که بورسی قویتر داشته باشد. به طور کلی بورس یعنی، انجام معاملات عمده در سایه نظارت یک نهاد بیطرف، مستقل و خودگردان، آن هم با قابلیت بررسی تکتک افراد به منظور جلوگیری از پولشویی و ورود پولهای کثیف به چرخه اقتصاد. بازار سرمایه به دو قسمت عمده تقسیم میشود؛ یکی بورس اوراق بهادار و دیگری بورس کالا.
بورس کالا چیست؟
ساختمانی که در آن اوراق را خرید و فروش میکنند، بیشتر مربوط به سهام شرکتهایی است که پس از درخواست و ارایه مدارک خواسته شده توانستهاند شفاف سازیهای لازم را انجام دهند و به قولی اعتماد بورس را برای ورود به این بازار جلب کنند و هر زمان که بورس بخواهد، بتواند سود و زیان آنها را بررسی و ردیابی کند.
اما بخش دوم، یعنی بورس کالا مشتمل بر چند بازار کالایی است که یکی از آنها تالار کالای کشاورزی است. انجام عمده معاملات در بورس میتواند بازار و خرده فروشیها را تحت تاثیر خود قرار دهد و تعیین کننده برای آن باشد. معاملاتی که ممکن است به جای بورس در هر جایی صورت بگیرد و بسته به شرایط و تمایلات معاملهکنندگان بازار و اقتصاد یک کشور را متاثر کند.
دولت برای رفاه بیشتر حال کشاورزان، برخی محصولات اساسی و استراتژیک را مشمول خریدهای تضمینی کرده است. اما از زمانی که قابلیت عرضه تعدادی محصول از جمله شکر، ذرت و جو در بورس کالا وجود دارد، «خرید تضمینی» جای خود را به «قیمت تضمینی» داده و از این طریق، دولت برای آسودگی خیال کشاورز در راستای کشت محصول میکوشد. در این گونه معاملات، بورس کالا در برخی استانهای کشور انبارهای مخصوص و تایید شدهای دارد که کشاورزان میتوانند بعد از برداشت، محصول مورد نظر را در آن ذخیره کرده و برگه انبار را به کارگزاری تسلیم و گواهی سپرده بگیرند و با این گواهی در معاملات شرکت کنند. اگر کشاورز محصولش را بالاتر از قیمت تضمینی فروخت که هیچ؛ وگرنه دولت، مابهالتفاوت را طبق قانون باید نهایتا تا ۲هفته به کشاورز پرداخت کند.
خرید تضمینی یا قیمت تضمینی؟
تفاوت عمدهای که بین خرید تضمینی و قیمت تضمینی وجود دارد، به نوع معاملات مربوط میشود. به عبارتی در قسمت اول، دولت مستقیما وارد عرصه شده و محصول را از کشاورز خریداری کرده و طبق قانون باید دستمزد وی را نقدا پرداخت کند. هرچند در بسیاری موارد، به دلیل مشکلات مالی که گریبانگیر اقتصاد کشور شده، امکان تسویه حساب به موقع با کشاورزان وجود ندارد و اغلب، حقوق تولیدکنندگان با تاخیرهای چندماهه پرداخت میشود. یکی از راهکارهای حل این معضل و کاهش خسارتهای مالی، عرضه محصول در بورس کالاست. البته در این بخش نیز دولت پس از انجام کارشناسیهای لازم، قیمتی را در قالب تضمینی، تعیین کرده و مبنای معاملات را بر اساس آن پایهگذاری میکند. نرخ مصوب، به این دلیل است که اگر در تابلو بورس، نرخهایی که معاملات بر اساس آن انجام میشود، پایینتر از قیمت تضمینی باشد، مابهالتفاوت آن را دولت پرداخت کند. به عنوان مثال، اکنون که نرخ مصوب جو حدود یکهزار تومان تعیین شده، اما این محصول روزانه بین ۷۲۰ تا ۷۳۰تومان در هر کیلوگرم خرید و فروش میشود، دولت به ازای هر کیلوگرم، باید ۲۷۰ تا ۲۸۰تومان به کشاورزان پرداخت کند. البته بسته به میزان عرضه و همچنین نرخهای روزانه بازار آزاد، قیمتها در بورس کالا متفاوت بوده و شاید هر لحظه در نوسان باشد.
شفافیت، رقابت و معاملات عمده
رقابت، رکن دیگر بورس کالاست. وقتی محصولات مختلف با مقدار و کیفیتهای متفاوت در تالار عرضه میشود، حالتی رقابتی گرفته و قیمتها به واقعیت نزدیکتر خواهد شد. البته یکی از شروط اصلی که میتواند در موفقیت ساختار کلاسیک بورس کالا موثر باشد، معاملات عمده است. به عبارتی، وقتی تمام حجم تولیدی یک محصول تنها در تالار شفافیت، عرضه میشود، قطعههای پازل آن تکمیل شده و یک مجموعه تمام عیار به بازار مدرن، عرضه خواهد شد. حال در این میان اگر بخشی از محصولات از کلونی بورس منحرف شود و به بازار آزاد راه پیدا کند، قطعا پایههای بازار شفاف را میلرزاند. زیرا با این اتفاق، بازار سنتی، بورس را تحت تاثیر قرار داده و آن را به سایه میراند. اما بنا به دلایلی، هنوز در ایران حالت ایدهآل به واقعیت نپیوسته و همچنان بازار سنتی، حرف اول و آخر را در معاملات محصولات مختلف میزند. به عنوان مثال، روزانه به طور متوسط ۸هزارتن شکر در بورس کالا عرضه میشود. این در حالی است که طبق آمارها نیاز کشور به این محصول حدود ۶٫۵ میلیون تن است. با احتساب ۲۵روز کاری، در خوشبینانهترین حالت، ۲میلیون و ۵۰۰هزارتن از شکر مورد نیاز در بازار مدرن به مدت یکسال، عرضه خواهد شد. بنابراین بیش از ۴میلیون تن شکر در بازاری داد و ستد میشود که توجیهی برای شفافیت ندارد.
عرضه جو دامی در بورس کالا؛ به سود دولت و به زیان دامداران
یکی از مسایلی که در سال جاری، نگرانی دامپروران را برانگیخته، افزایش قیمت جو است که از اقلام مهم خوراک در واحدهای پرورشی محسوب میشود. داستان از این قرار است که تا پیش از عرضه این قلم در بورس کالا، واردات جو با ارز مبادلهای انجام میشد. اما درست کمی قبل از ورود آن به بورس، ارز آزاد، جایگزین ارز مبادلهای شده و تعرفهای نیز برای واردات این محصول تعیین میشود. همین موضوع، بالا رفتن قیمت جو در بازار آزاد را رقم زد. وقتی قیمتها در بازار آزاد افزایش مییابد، نرخ کالاهای مشابه بورسی نیز به تبع آن سیر صعودی به خود خواهد گرفت. بنابراین در چنین حالتی، دولت، مابهالتفاوت کمتری به کشاورزان خواهد پرداخت. با این اتفاق، قیمت معاملات، به قیمت تضمینی نزدیکتر شده و زیان مالی دولت کمتر میشود.
حسین نعمتی، رییس اتحادیه سراسری دامداران ایران در این ارتباط می گوید: دولت با این سیاست اشتباه، از ضرر و زیان خود کاسته و به خسارتهای دامداران افزوده است.
نعمتی با اشاره به اینکه قیمت ذرت نیز در ماههای اخیر بالا رفته، افزود: چنین تصمیمی قطعا بر قیمت تمام شده شیر و گوشت تاثیر می گذارد و هزینهها را به شدت افزایش میدهد.
با توجه به قیمتهای پایینتر جو و ذرت در بازارهای بینالمللی، سیاست اتخاذی دولت در افزایش نرخ اقلام وارداتی، اگرچه از مبلغ پرداختی مابهالتفاوت به کشاورزان میکاهد، اما از طرف دیگر دامداران و مرغداران را با مشکلات بیشتری روبرو میکند. علاوه بر آن، پرداخت مابهالتفاوت قیمت تضمینی و نرخ معاملات، زمان مشخصی نداشته و بسیاری از کشاورزان نگران حق و حقوق خود هستند. به هرحال باید منتظر بود و دید که چه زمانی قدرت بورس بر بازار سنتی میچربد و چتر خود را بر تمام حجم تولید میگسترد؟ آن زمان میتوان واقعی بودن قیمت و شفافیت بورس کالا را به نمایش گذاشت.
