بیوتکنولوژی یک علم راهبردی و ابزاری برای نیل به توسعه پایدار است

انقلاب علمی بیوتکنولوژی در قرن بیست و یک؛

بیوتکنولوژی یک علم راهبردی و ابزاری برای نیل به توسعه پایدار است

دکتر الهام باقری راد

متخصص بیولوژی

توسعه پایدار، توسعه ای همه جانبه در تمامی بخش هاست که در عین انجام کلیه فعالیت ها، کم ترین آسیب زیست محیطی را به منابع مورد استفاده وارد می کند. به طور کلی توسعه پایدار با مفهوم سنتی توسعه که اصولا بر محور رشد اقتصادی متمرکز شده است، تفاوت های اساسی دارد. توسعه پایدار از حدود اقتصادی صِرف فراتر رفته و عوامل اجتماعی شامل: تغذیه، بهداشت، شرایط زندگی و تمامی ابعاد فرهنگی و معنوی فردی مانند خلاقیت، کیفیت زندگی و حقوق اولیه انسان را در بر می گیرد.

گستردگی کاربرد زیست فناوری و بیوتکنولوژی در قرن حاضر به حدی است که اقتصاد، بهداشت، درمان، محیط زیست، آموزش، کشاورزی، صنعت، تغذیه و سایر جنبه های زندگی بشر را تحت تاثیر شگرف خود قرار می دهد، به همین دلیل اندیشمندان جهان، قرن بیست و یکم را قرن بیوتکنولوژی نام گذاری کرده اند. به بیانی دیگر؛ فناوری های نوین به خصوص بیوتکنولوژی را به عنوان یکی از ابزارهای کاربردی برای رسیدن به توسعه پایدار معرفی کرده اند.

از آنجا که کاربردهای بیوتکنولوژی در همه شئونات زندگی بشر نقش آفرین شده است می توان حدس زد در آینده نزدیک کنار بیشتر نام های رایج علوم و فنون یک کلمه « بیو » یا « بیوتک » هم اضافه شود. بی تردید در آینده نیز گستره نفوذ این صنعت فراگیر و جایگاه و نقش آن در سرنوشت انسان ها بیشتر خواهد شد. بنابراین بیوتکنولوژی علاوه بر این که می تواند ابزار مناسب و قدرتمندی برای دستیابی به توسعه پایدار به شمار آید، ابزار و اهرم قدرتمندی برای تسلط هرچه بیشتر کشورهای مجهز به این صنعت بر سایر کشورها نیز محسوب می شود. بیوتکنولوژی بدون هیچ تردیدی نقش اساسی در توسعه اقتصادی کشورهای جهان ایفا کرده است، از این رو هرگونه ضعف در دستیابی و استفاده از این علم پیامدهای ناگواری را برای کشور در پی خواهد داشت.

در باب اهمیت دستیابی به فناوری نوین ذکر این نمونه کافی است که رییس جمهوری اسلامی ایران، امسال در فصل اول اجرای برنامه ششم توسعه سه دانش فن آوری اطلاعات، نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی را در اولویت برنامه های پژوهشی کشور و به نوعی راهگشای توسعه فن آوری ایران در زمینه علوم روز دنیا برشمرده اند. به بیانی دیگر؛ اولویت بخش تحقیقات و پژوهش کشور به این نیاز مبرم اختصاص داده شده است.

بیوتکنولوژی یا فناوری زیستی علمی است شامل مجموعه ای از علوم انتخابی که بر روی خواص سلول ها، انتقال مولکول های زیستی DNA و پروتئین ها برای تولیدات زیستی و همسوی با حفظ و حراست از تنوع زیستی گام برمی دارد. در قرن بیست و یکم با افزایش بی رویه جمعیت جهان و به طبع آن مشکلات پیش آمده، این علم نقش خود را برای رسیدن به ثبات اقتصادی، اجتماعی و توسعه پایدار و همچنین حفظ محیط زیست بیش از پیش نمایان می کند.

در عرصه های مختلف فناوری زیستی (پزشکی و داروسازی، جانوری، صنعتی، گیاهی، محیط زیست، دریایی و …) شاخه کشاورزی آن به صورت مستقیم و غیرمستقیم در چهار زمینه مهم به جلوگیری از فرسایش خاک، اصلاح کیفیت آب، بهبود کیفیت هوا و افزایش تنوع زیستی به محیط زیست ما سود می رساند. از نمونه های بارز این مواد، شناسایی و انتقال ژن های مقاوم به تنش های محیطی برای کشت گیاهان در مناطق نامستعد، ژن های مقاوم به آفات برای کاهش و حتی عدم استفاده از سموم، ژن های کنترل و بهبود عملکرد محصول برای افزایش تولید بدون استفاده از واحد سطح بیشتر آب و سایر نهاده ها (محصولات زراعی تراریخته)، ژن های کلون شده ناقل فسفات و ژن های مشابه به منظور تثبیت ازت و جذب فسفر، پتاسیم و کاهش نیاز گیاه به کودهای شیمیایی، کشت بافت و سلول های گیاهی در راستای تولید گیاهان عاری از ویروس و بیماری و تکثیر گیاهان در شرف انقراض در جهت حفظ تنوع زیستی و نیز تولید کودهای زیستی حاصل از باکتری های پیش برنده (PGRP) و کودهای محتوی پروتئین های کریستالی Bt به جهت عدم استفاده از کودهای شیمیایی و اثرات سوء آنها را نام برد.

این در حالی است که با توجه به ابراز علاقه دولت های توسعه یافته و در حال توسعه جهان در سرمایه گذاری و بهره برداری از شاخه فناوری زیستی، در جایی که سطح زیرکشت جهانی (فقط ۱۸ کشور) محصولات تراریخته به بیش از هفتاد میلیون هکتار رسیده است، هفت میلیون نفر در حال کشت و زرع با محصولات تراریخته بوده و سود عاید از آن به ۴/۷۵ میلیارد دلار می رسد، متاسفانه سطح زیرکشت و تولیدات این گونه محصولات در ایران پا را فراتر از آزمایشگاه ها، گلخانه ها و مزارع آزمایشی نگذاشته و ناباورانه گاهی حتی پیشنهاد می شود که آزموده های کشورهای توسعه یافته و دارای رتبه این محصولات را باز هم بیازماییم تا پیشرفت مان را به تعویق و تعلیق بیندازیم!!!

با توسعه و پیشرفت بیوتکنولوژی انقلاب بزرگی در زندگی ما و همچنین ارتباط ما با محیط زیست طبیعی اطراف به وجود می آید و بیوتکنولوژی انقلاب علمی را در اذهان تداعی می کند.  بیوتکنولوژی دانش طلایی قرن حاضر یکی از کلیدی ترین فناوری های امروز بشر است. این فناوری در کمتر از بیست سال چنان تحول شگرفی در تمامی عرصه های زندگی انسان ایجاد کرده و همگان زبان به تحسین آن گشوده اند. این علم می رود تا در مدت کوتاهی نحوه زیست را دگرگون کند. تحولی که حتی مخالفان نیز نتوانسته اند آن را انکار و همه ابعاد آن را نفی کنند.

بر همین اساس بیوتکنولوژی در سال های آتی نقش حیاتی تری در امنیت غذایی، دارویی و نظامی جهان ایفا خواهد کرد. آینده از آن کشورهایی خواهد بود که در این زمینه توانایی های علمی و عملی خود را گسترش دهند. بیوتکنولوژی، علمی با ارزش و حیاتی در جهان کنونی است که در گسترش و پیشرفت کشورها نقش اساسی دارد و چنان چه کشورهای جهان سوم از این قافله عقب بیفتند ضررهای جبران ناپذیری متحمل خواهند شد.

توسعه در شرایط فعلی جهان، بدون دستیابی به فناوری های پیشرفته امکان پذیر نیست. تفاوتی که بین جهان در حال توسعه و جهان توسعه یافته امروز وجود دارد، براساس سرمایه، حجم تجارت، منابع طبیعی و حتی تجهیزات صنعتی نیست، بلکه معیار اصلی تفاوت بین دنیای پیشرفته صنعتی و جهان غیر صنعتی، فناوری و به ویژه فناوری پیشرفته است. چه بسا کشورهایی بدون بهره مندی از منابع غنی و سرمایه های کلان، تنها با رشد تکنولوژی خود توانسته اند به قدرت اقتصادی در دنیا تبدیل شوند. بنابراین فناوری پیشرفته، جایگاه ویژه ای در قرن حاضر دارد و ما باید در کنار توسعه انسانی، فرهنگی، اقتصادی و توسعه علمی، به این مهم نیز توجه داشته باشیم.

سخن آخر اینکه؛ کاربرد وسیع بیوتکنولوژی در بخش های مختلف نشانگر گستره وسیع این علم است به طوری که دور ماندن از دستاوردها و توانمندی های این فناوری را می توان معادل از دست رفتن استقلال ملی و وابستگی گسترده به سایر کشورها و عدم توسعه یافتگی دانست. اگر چه تا چندین سال قبل شدت عقب ماندگی ما در این رشته با جهان پیشرفته زیاد نبوده ولی این شدت به سرعت رو به فزونی است. در حالی که ارزش توسعه فناوری زیستی در کشور به قدری زیاد است که باید هر چه سریع تر با برنامه ریزی و سرعت مناسب، این فناوری را توسعه دهیم. در غیر این صورت با توجه به اقتصاد تک محصولی وابسته به نفت، در آینده دچار چالش های عظیمی خواهیم شد که لطمات جبران ناپذیری را برای کشور به دنبال خواهد داشت. افزون بر اینکه، بیوتکنولوژی می تواند محافظ زیست در جهت توسعه ای پایدار باشد، با این وجود ارزیابی زیست محیطی بر پایه عملکرد بیوتکنولوژی در راستای تکامل توسعه، امری انکار ناپذیر بوده و لازم است اقداماتی در زمینه ارزیابی بیوتکنولوژی محیط زیست که از اصول اولیه توسعه پایدار است، صورت گیرد.