تأمین و توزیع نهادهها یکی از مشکلات اساسی در تولید پروتئین کشور است. حدود ۸۰ درصد از نهادههای کشور از طریق واردات تأمینشده و در اختیار تولیدکنندگان قرار میگیرد. با ترسیم زنجیره تأمین پروتئین درخواهیم یافت که توزیعکنندگان یکی از حلقههای اصلی این زنجیره هستند که در قسمتهای مختلف آن ازجمله توزیع نهادهها و محصولات، نقش مهمی ایفا مینمایند.
تأمین و توزیع نهادهها یکی از مشکلات اساسی در تولید پروتئین کشور است. حدود ۸۰ درصد از نهادههای کشور از طریق واردات تأمینشده و در اختیار تولیدکنندگان قرار میگیرد. با ترسیم زنجیره تأمین پروتئین درخواهیم یافت که توزیعکنندگان یکی از حلقههای اصلی این زنجیره هستند که در قسمتهای مختلف آن ازجمله توزیع نهادهها و محصولات، نقش مهمی ایفا مینمایند.
نگارنده: دکترمحسن حافظ
توزیع نهادههای دامی در کشور پیشینه ۵۰ ساله دارد که بهصورت سنتی برقرار بوده است. انجمن توزیعکنندگان عمده نهادههای دام و طیور و آبزیان با هدف هویت بخشی به امر توزیع نهادهها و دفاع از منافع فعالین این صنف در سال ۱۳۹۵ شروع به کار کرد. هماکنون این انجمن تحت نظارت سازمان تعاون روستایی قرار داشته و بیش از ۱۰۰ عضو دارد.
بیش از ۴۰۰ واردکننده نهاده ثبتشده در کشور وجود دارند که از میان آنها حدود ۱۰ واردکننده اصلی بالغ بر ۷۰ درصد نهادههای مورد نیاز کشور را وارد میکنند. توزیع این حجم بزرگ از نهاده در میان بیش از ۳۰ هزار متقاضی نیاز به تجربه و دانش کافی در این زمینه دارد. توزیعکنندگان عمده نهادهها، واردکنندگان را به تولیدکنندگان محصولات پروتئینی متصل کرده و با استفاده از نیروهای متخصص و مجرب، شبکه توزیع مویرگی نهادهها در کشور را بهدرستی مدیریت میکنند. در صورت گسترش خصوصیسازی، رانتخواری کاهشیافته و بهتبع آن هزینههای تولید کاهش مییابد. مجموع این عوامل موجب بهبود روند تولید خواهند شد.
کارگزاران چه جایگاهی در صنعت دارند؟
فعالین بسیاری در صنعت طیور کشور ایفای نقش مینمایند. گروهی که کمتر به آنها توجه شده کارگزاران هستند که از آنها با القاب مختلفی مانند تسهیلگر، بروکر، توزیعکننده، دفتردار (در صنعت)، واسطه و دلال در صنعت تولید پروتئین کشور یاد میشود که گاهی اوقات زحمات و ارزش این گروه نادیده گرفتهشده و برنامههایی برای حذف آنها از صنعت ارائه میگردد که عموماً مخرب و غیرقابل اجرا میباشد. آنچه اهمیت دارد این است که این عزیزان از دل صنعت برخاسته و با فعالیتهای مستقیم و غیرمستقیم خود، خدمات بسیاری را به اهالی این صنعت ارائه مینمایند. تأمین منابع مالی و تسهیلگری در روند تولید، بزرگترین خدمت این دسته از فعالین صنعت است.
حلقههای تشکیلدهنده سیستم توزیع نهاده در کشور
در مسیر واردات نهاده تا انتقال آن به واحدهای پرورش حداقل دو لایه واردکننده و تولیدکننده و حداکثر پنج لایه زیر قرار دارند:
- واردکنندگان نهاده
- توزیعکنندگان عمده نهاده
- توزیعکنندگان استانی
- توزیعکنندگان شهرستانی
- واحدهای پرورش دام و طیور
کارگزاران دقیقاً چه فعالیتی در صنعت تولید پروتئین انجام میدهند؟
در حال حاضر بالغ بر ۸۰ هزار نفر در این حوزه مشغول به فعالیت بوده که خدمات گستردهای را به واردکنندگان و تولیدکنندگان ارائه مینمایند. ازجمله خدمات ارائهشده توسط این گروه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تسهیلگر اقتصادی: یکی از معضلات تولیدکنندگان، تأمین نقدینگی بهمنظور خرید نهادههای مورد نیاز برای تولید خوراک واحد پروش میباشد. هزینه تأمین خوراک حدود ۸۰ درصد هزینههای واحدهای تولیدی را تشکیل میدهد. با توجه به اینکه مرغداران در برخی از موارد محصول خود را بهصورت اعتباری به فروش میرسانند و یا در طول دوره پرورش بنا به دلایل مختلف متحمل زیان میشوند، در تأمین نقدینگی برای خرید نهادههای خوراک واحد پرورش خود با چالش روبهرو خواهند شد. در این شرایط تسهیلگران اقتصادی به دلیل دارا بودن سرمایه در گردش بالا، نهادهها را بهصورت اعتباری در اختیار تولیدکنندگان قرار میدهند. در این حالت، کارگزاران بهمنظور حفظ اعتبار و بازار خود در بین اهالی صنعت و همچنین نقد نمودن مطالبات خود ملزم به حفظ کیفیت محصولات میباشند.
به دلیل زنجیره بودن و استمرار همیشگی در برخی از موارد توزیعکنندگان بخشی از نقدینگی مورد نیاز واردکنندگان نهادهها را با پیشخرید محصول از آنها تأمین میکنند و بهاینترتیب واردکنندگان میتوانند نهادهها را از بازارهای خارجی خریداری نموده و بعد از واردات در اختیار توزیعکنندگان قرار دهند تا زنجیره توزیع ادامه پیدا کند. حجم نقدینگی این صنف بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود و با توجه به شرایط کنونی کشور این گروه نقش مهمی در افزایش تولید محصولات پروتئینی دارند.
تسهیلگران بازار: این افراد واسطههای بین عرضه و تقاضا بهحساب میآیند و از راههای زیر روند خریدوفروش نهادهها را تسهیل میبخشند:
شناسایی تأمینکنندگان نهادهها: تسهیلگران با کسب تجربه برآمده از فعالیت در این زمینه و انجام معاملات گوناگون، واردکنندگان مختلف را شناسایی میکنند.
ایجاد اعتبار برای تأمینکنندگان: تأمین اعتبار نزد واردکنندگان بهمنظور پیشخرید محصول از آنها.
شناسایی متقاضیان: شناسایی متقاضیان در سطح استانها و توزیع نهاده در بین آنها و ادامه این شبکه توسط توزیعکنندگان استانی و شهرستانها تا رسیدن نهادهها به دست تولیدکننده.
اعتبارسنجی و فروش محصول: فروش محصول بهصورت نقد و اعتباری با توجه به شرایط اقتصادی جامعه و جلوگیری از انباشته شدن و یا کمبود نهادهها.
شناخت محصول: هر نوع نژاد موجود در صنعت دام، طیور و آبزیان دارای خصوصیات و رژیم غذایی ویژه میباشد که برای افزایش بهرهوری در تولید باید به آن توجه داشت. بروکرها با کسب دانش تخصصی در این زمینه و شناخت کامل از انواع نهادهها بهمنظور حفظ اعتماد به وجود آمده بین آنها و تولیدکنندگان، محصول باکیفیت و مخصوص هر نژاد را در اختیار واحدهای تولیدکننده قرار میدهند.
شناخت بازار و نوسانات اقتصادی: شناخت عمیق بازار و آگاهی از نوسانات قیمتی و میزان عرضه و تقاضا، بروکرها را به مشاوران اقتصادی مبدل کرده که توانایی پیشبینی روند بازار و تغییر سطح قیمتها را دارند.
مشاوره علمی و فنی: کارگزاران با استفاده از سطح اطلاعات گسترده خود در تمام زمینههای صنعت در بسیاری از موارد تولیدکنندگان را راهنمایی میکنند تا بتوانند در فعالیت اقتصادی خود زیان کمتر و سود بیشتری به دست آورند. در اکثر مواقع تولیدکنندگان بدون توجه به سایر شرایط مؤثر در سود و زیان و کیفیت محصول نهایی، اقدام به تولید میکنند. واسطههای این صنعت اطلاعاتی مانند جوجه ریزی انجامشده در کشور، شرایط بازار، قیمت نهادهها و سایر اطلاعات صنعت را در اختیار مرغداران قرار میدهند تا آنها بتوانند با دانش کافی و اطلاعات بهروز اقدام به تولید نمایند.
فعالیت در بخشهای گوناگون صنعت: بسیاری از توزیعکنندگان در قسمتهای مختلف صنعت مانند: کارخانجات تولید خوراک، واحدهای پرورش، کشتارگاهها و غیره نیز مشغول به کار هستند. بسیاری از آنها محصول نهایی را از تولیدکنندگان خریداری کرده و به دست مصرفکننده میرسانند.
ارائه امکانات عمومی: تولیدکنندگان به بروکرها بهعنوان دوستان آگاه در بسیاری از زمینهها نگاه میکنند و در زمینههای غیرکاری مختلف از آنها راهنمایی و کمک میگیرند.
معضلات کنونی توزیعکنندگان صنعت دام و طیور کشور
ازآنجاییکه مرغ و تخممرغ دو کالای استراتژیک کشور بوده و نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی دارد، متأسفانه بلافاصله بعد از افزایش قیمت این محصولات در بازار، دولت بخش بزرگی از دلایل این افزایش قیمت را به کارگزاران ربط میدهد. درحالیکه کارگزاران بهنوعی نقش تسهیلگران تولید را در صنعت طیور کشور ایفا میکنند.
هماکنون این قشر تسهیلگر تولید مورد بیلطفی دولت و اهالی صنعت قرارگرفته و دولت قصد دارد با حذف یک حلقه از زنجیره تولید گوشت مرغ که همان واسطهها هستند، خود توزیع نهادهها در کشور را انجام دهد که این امر موجب خروج سهم مالی ایشان از بهرهوری صنعت شده و متأسفانه قیمت بالای مرغ را در شرایط کنونی باعث شده است. از دیگر تبعات حذف توزیعکنندگان، انباشت و فساد مقدار زیادی نهاده در بندرگاههای کشور بود و درنهایت نیز دولت بهمنظور جلوگیری از زیان بیشتر از بروکرها برای توزیع این نهادهها در کشور در سال گذشته کمک گرفت.
در حال حاضر به دو دلیل نقدینگی از صنعت در حال خروج میباشد:
- عدم فروش اعتباری نهاده توسط دولت به تولیدکنندگان و قطع ارتباط توزیعکنندگان و تولیدکنندگان
- حذف ارتباط مالی بین واردکننده و توزیعکننده
در این شرایط، برخی از تولیدکنندگان برای تأمین نقدینگی مورد نیاز خود مجبور به استقراض پول از افراد مختلف شدند. درنهایت افزایش هزینههای تولید انگیزه ادامه فعالیت را از مرغداران گرفته است.
با حذف واسطهها، صنعت روزبهروز در حال کوچک شدن است. تعطیل شدن بیش از ۴۰ درصد مرغداریها یکی از نتایج حذف واسطههای این صنعت میباشد، این در حالی است که قبلاً توزیعکنندگان با سود بسیار ناچیز نهادهها را در اختیار تولیدکنندگان قرار میدادند.
اختصاص ارز دولتی درنهایت به زیان تولیدکنندگان واقعی خواهد بود
با اختصاص ارز دولتی برای واردات نهادههای مورد نیاز صنعت و به دنبال آن به وجود آمدن بازار سیاه این محصولات، افزایش روزافزون تفاوت قیمت مصوب دولتی آنها با قیمت بازار آزاد و ایجاد رانت عظیم ناشی از این تفاوت قیمت، متأسفانه فساد بزرگی را در بازار این محصولات به وجود آورده است.
بسیاری از تولیدکنندگان نهادهها را با نرخ مصوب دولتی دریافت نموده و بهجای استفاده از آنها در سیستم تولید، اقدام به فروش این محصولات با قیمتهای بالاتر در بازار آزاد مینمایند، این موضوع کاهش تولید محصولات غذایی استراتژیک کشور را به دنبال داشته و موجب به خطر افتادن امینت غذایی میشود.
در کار اقتصادی هدف کسب سود است. تولید گوشت مرغ نیز یک فعالیت اقتصادی بهحساب میآید که در این فرایند تولیدکننده با ریسکهای متعددی مواجه میشود، متأسفانه شرایط به وجود آمده بهگونهای است که تولیدکنندگان ترجیح میدهند بهجای تحمل ریسکهای تولید، نهادههای خود را با قیمت مصوب دریافت نموده و آنها را در بازار آزاد به فروش برسانند. این کار ریسک کمتری داشته و علاوه بر آن سود بیشتری برای آنها به دنبال خواهد داشت.
دولت برای جلوگیری از خامفروشی نهادهها توسط تولیدکنندگان، سعی دارد تا با رهگیری جوجه یکروزه از مزارع مرغ مادر تا کشتارگاه، تنها به تولیدکنندگان واقعی نهاده اختصاص دهد، اما متأسفانه برخی از تولیدکنندگان سودجو با هدف کسب سود برآمده از اختلاف قیمت مصوب و آزاد نهادهها، طول دوره پرورش را در واحدهای خود کوتاهتر نموده و یا مقدار نهادههای مصرفی در جیره غذایی و کیفیت آنها را کاهش میدهند. مجموع این عوامل موجب میشود تا مرغها با وزن کمتر و کیفیت گوشت پایینتر روانه کشتارگاه شوند و به دلیل عدم جا افتادن فرهنگ استفاده از مرغ سایز در کشور، چالش جدیدی در صنعت به وجود خواهد آمد.
در واحدهای پرورش دام نیز شرایط مشابه حاکم است و در برخی از واحدها به دلیل کاهش کیفیت و مقدار مصرف نهادهها، شاهد کاهش چشمگیر مقدار شیر تولیدی میباشیم.
ادامهدار شدن این جریان میتواند ضربه سهمگینی بر پیکره تولید محصولات پروتئینی کشور وارد نموده و در پایان به زیان مصرفکنندگان و تولیدکنندگان واقعی خواهد بود.
بهبود فضای اقتصادی کشور با حذف ارز دولتی
در شرایط کنونی به دلیل مشکلات ناشی از تأمین ارز، واردات با مشکل جدی روبهرو میباشد. در صورت حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی، واردکنندگان ناچار هستند برای تأمین ارز مورد نیاز خود اقدام به صادرات نموده، بنابراین در این حالت نه تنها مشکل تأمین نهادههای ضروری صنعت دام، طیور و آبزیان حل خواهد شد؛ بلکه اقتصاد کشور نیز بهبود مییابد.
اما متأسفانه اقتصاد دستوری حاکم بر صنعت موجب انقباض اقتصاد کشور شده و مشکلات زیادی را به وجود آورده است. اگر دولت بازار را به حال خود رها کند، بازار راه نجات خود را پیدا خواهد کرد.
معضلات قیمتگذاری دستوری در صنعت طیور کشور
ازآنجاییکه بازار صنعت طیور ایران بهصورت رقابت کامل است، در صورت عدم دخالت دولت، به دلیل وجود شرایط رقابتی قیمت نهایی نهادهها و محصولات در شفافترین و پایینترین سطح خود قرار میگیرد، در این حالت تولید افزایشیافته و بهتبع آن عرضه و تقاضای نهادهها نیز متعادل میشود. هزینه انتقال نهادهها از واردکننده به تولیدکننده در صورت خرید نقدی بسیار ناچیز خواهد بود و سود توزیعکنندگان از حجم بالای معاملات به دست میآید، مجموع این شرایط درنهایت باعث میشود نهادهها با حداقل قیمت به دست تولیدکننده برسد. اما متأسفانه در شرایط کنونی زمینه رقابت کامل از بین رفته است. اکنون با پیگیریهای بسیار زیاد ستاد تنظیم بازار سود توزیع برای هر کیلوگرم نهاده ذرت و جو ۱۵ تومان و برای هر کیلوگرم سویا ۲۵ تومان تصویب نموده است.
