پرداخت یارانه های بخش کشاورزی نیازمند بررسی و برنامه ریزی دقیقی است

یارانه های حمایتی بخش کشاورزی یکی از مسایل بسیار مهمی است که همیشه دغدغه فعالان حوزه بخش کشاورزی بوده است این گزارش تلاش می کند وضعیت حمایت یارانه ای از بخش کشاورزی را در ایران و جهان  و لزوم رسیدگی به این موضوع در کشورمان را مورد بررسی قرار دهد.

تاریخچه یارانه های تولیدی در ایران

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی ایران (اگنا )؛ نگاهی به تاریخچه یارانه های حمایتی دولت در بخش کشاورزی نشان می دهد؛ که نخستین جهت گیری  های حمایتی دولت در بخش کشاورزی در ایران به دوره صفویه مربوط می شود. در دوران صفویه نوعی تخفیف های مالیاتی و بعدها سیاست هایی برای توسعه زراعت در دوران قاجار اتخاذ شد؛ که در آن دادن بذر و مساعده به مستاجر پیش بینی شده بود؛

دخالت مستقیم دولت در عرضه و تقاضا (تولید) در ایران از سال ۱۳۱۱ و با تصویب قانون تاسیس سیلو در تهران، برای خرید و ذخیره گندم توسط سازمان غله، برای مقابله با کمبودهای احتمالی آغاز شد. در سال ۱۳۱۵ بارندگی های به موقع، افزایش قابل ملاحظه ای در عرضه گندم ایجاد کرد و افزایش عرضه نسبت به تقاضا باعث  کاهش شدید قیمت این کالا شد.

سابقه پرداخت یارانه در ایران به دهه۱۳۴۰ بازمی گردد

ایران اولین نظام سهمیه بندی همراه با یارانه را در زمان جنگ جهانی تجربه کرده است و این در حالی است که سابقه پرداخت یارانه به مفهوم کنونی آن به دهه ۴۰ می رسد که این یارانه ها برای گوشت و گندم پرداخت می شد، اما رقم قابل توجهی نبود؛ تا قبل از افزایش درآمد نفت؛ به دلیل رشد اقتصادی متعادل و نرخ تورم؛ این یارانه ها اندک بود.

به طور کلی یارانه (subsidy) بهایی است که دولت ها برای رساندن کالا وخدمات به دست مصرف کننده به قیمت ارزان تر و حمایت از توان رقابت تولیدکنندگان پرداخت می کنند. یارانه بر اساس هدفهایی که دولت از پرداخت آنها دنبال می کند به  یارانه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و توسعه ای تقسیم می شوند؛ همچنین  بر اساس حساب های ملی؛ این یارانه  ها به دو صورت مستقیم و غیر تقسیم  پرداخت می شوند؛ نوع دیگری از یارانه ها هستند ؛ که بر اساس انعکاس هزینه های آن در حساب های ملی شامل یارانه  های پنهان و آشکار هستند. همچنین یارانه های کمکی  در زمینه کود، سم، بذر، شکر، روغن و گندم و یارانه های مرحله ای شامل یارانه های تولیدی، مصرفی ، توزیعی ، صادراتی ، وارداتی و خدماتی از انواع دیگر یارانه ها محسوب می شوند.

در ایران ۸۰ درصد یارانه ها به مصرف نهاده های کشاورزی اختصاص دارد

در کشورهای توسعه یافته، عمده حمایت ها مربوط به مقدار تولید محصولات کشاورزی است،  در این کشورها بیشتر به کارایی اهمیت داده می‌شود اما در ایران، پشتیبانی مربوط به مقدار مصرف نهاده‌ها است به طوری که در ایران ۸۰ درصد یارانه به مصرف نهاده‌های کشاورزی و ۲۰ درصد به حجم تولید اختصاص می‌یابد در صورتی که در کشورهای عضو همکاری های اقتصادی جهان موسوم به OECD، ۱۳ درصد حمایت به مصرف نهاده‌ها تخصیص می‌یابد.

در ایران حمایت دولت از بخش کشاورزی با توجه به پایین بودن سطح سواد کشاورزان و قرار گرفتن در منطقه خشک و نیمه خشک یک امر ضروری  و حیاتی  محسوب می شود؛ با روی کار آمدن دولت یازدهم حمایت از بخش کشاورزی به عنوان یکی از مهم ترین اولویت های اقتصادی دولت مطرح شد و  بنابر گفته ؛روحانی ؛ از مجموع نیاز ۱۰۰ درصدی کشور به محصولات کشاورزی؛ تنها ۴۴ درصد در کشور تولید می‌شود و بقیه این محصولات از طریق واردات از سایر کشورها تامین می شود.

یارانه تخصیص داده شده به بخش کشاورزی طبق قانون بودجه سال ۱۳۸۸ مبلغ ۸۵۵۰ میلیارد ریال

بودکه به نهاده های کود شیمیایی، بذر، نهال، تراکتور، کمباین، بهینه سازی در مصرف سموم ودفع آفات نباتی و کود شیمیایی، تامین وجوه اداره شده برای توسعه فعالیتهای کشاورزی، توسعه خدمات بهداشتی، درمانی دامهای عشایری و روستایی، خوراک دام و اصلاح نژاد دام روستایی، واکسن دام، سموم و مواد ضدعفونی کننده، مواد بیولوژیک و خدمات هواپیمایی ویژه تعلق گرفته بود.

حمایت از بخش کشاورزی در کشورهای عضو سازمان OECD

۳۰ کشور در سازمان همکاری های توسعه اقتصادی  OECD  عضو  هستند که در زمینه های مختلف اقتصادی با هم همکاری دارند یکی از فعالیت های مشترک آن ها برآورد میزان حمایت و پایش تغییرات آن در بخش کشاورزی با استفاده از شاخص های تعریف شده و قابل انطباق با اطلاعات هر یک از کشورهای عضو است.

نکته جالب این که کشورهای عضو سازمان بسته به موقعیت های متفاوت در بخش کشاورزی، سیاست های حمایتی خود را از این بخش تغیر می دهند. برای مثال در استرالیا پرداخت برای نهاده ها در سال ۲۰۰۶ به عنوان واکنشی در برابر خشکسالی افزایش یافت. همچنین در کشورهای ایسلند، مکزیکو، نروژ، سوییس و ترکیه این نوع حمایت افزایش داشت  اما در کشورهایی  مانند ژاپن، کره، کانادا، نیوزیلند و ایالات متحده آمریکا این پشتیبانی کاهش یافت.

با وجود برخی کاهش ها، حمایت از کشاورزی در کشورهای OECD، همچنان رقم قابل توجهی است. با در نظر گرفتن حمایت در بخش خدمات عمومی کشاورزی نظیر تحقیقات، امور زیربنایی، بازرسی و معاینه، بازاریابی و تبلیغات و سایر موارد، کل حمایت ها TSE حدود ۱/۱ درصد از GDP یا تولید ناخالص داخلی در سال های ۲۰۰۶-۲۰۰۴ بود که نسبت به سهم مشابه ۵/۲ درصدی در سال های ۱۹۸۸-۱۹۸۶ تقریبا ۵۰ درصد کاهش را نشان می دهد.

حمایت قیمتی محصولات و نهاده های مختلف در سال های ۸۸ ۱۹ـ ۱۹۸۶ حدود ۸۶ درصد حمایت های تولیدکننده در بخش کشاورزی کشورهای عضو سازمان را تشکیل می داده است که درسال های ۲۰۰۶ ـ ۲۰۰۴ به ۶۴ درصد کاهش یافته است.

یارانه های تولیدی طی سال های ۸۰ تا ۸۱  روند افزایشی داشته اما این آمار در سال ۱۳۸۵  دچار کاهش شده است. روند تغییرات یارانه تولیدی بخش کشاورزی در مقایسه با یارانه پرداختی برای مصرف کنندگان از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۳  در حال کاهش بوده است و یارانه پرداختی برای مصرف کنندگان طی سالهای اخیر  دچار افزایش چشمگیری شده است و این امر در حالی است که یارانه تولیدی برای بخش کشاورزی در این سال ها با افزایش بسیار کندی همراه بوده است.

 رشد بهره وری و استفاده از انرژی در بخش کشاورزی نسبت به سایر صنایع

بخش کشاورزی از حاملهای انرژی به بهترین صورت استفاده می کند به طوری که طبق آمارهای ارایه شده میزان مصرف انرژی در بخش کشاورزی در طی سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۵ رشدی معادل ۱٫۳ درصد داشته است در حالیکه در طی همین مدت؛ کل مصرف انرژی کشور ۵٫۵ درصد به صورت سالیانه رشد داشته است.  بر همین اساس ،رشد بهره وری و استفاده بهینه از انرژی به صورت چشمگیری در بخش کشاورزی نسبت به سایر صنایع کشور بیشتر بوده است.

استفاده هفت درصدی بخش کشاورزی از حامل های انرژی

بخش کشاورزی تنها با استفاده از ۷٫۳ درصد از کل یارانه های حامل های انرژی کشور توانسته است به خوبی زمینه ساز خودکفایی در بسیاری از محصولات استراتژیک و غذایی کشور را فراهم کند و در صورت حذف این یارانه ها در این بخش ما شاهد رشد شدید قیمت های مواد غذایی و کشاورزی در سطح جامعه خواهیم بود.

حذف یارانه های حامل انرژی در بخش کشاورزی باعث می شود؛  کل هزینه تولید محصولات زراعی و باغی از دو تا ۷۵ درصد و  محصولات دامی بین ۴۶ تا ۷۶ درصد افزایش را در بخش هزینه های تولیدی داشته باشد که این ارقام با توجه به هزینه های به بازاررسانی و فرآوری محصولات کشاورزی؛ ارقامی به مراتب  بیشتر را به وجود خواهد آورد.

حذف یارانه های حامل انرژی باعث از دست رفتن ظرفیت رقابت پذیری می شود

حذف ۷٫۳ درصد از کل یارانه های حاملهای انرژی در بخش کشاورزی محصولات تولیدی؛ خاصیت رقابت پذیری با محصولات خارجی را از دست داده و انگیزه های تولیدی و خودکفایی در بخش کشاورزی از بین می رود این  وضعیت در حالیست که تعرفه های فعلی کنونی هم  امکان حفاظت از تولیدات کشاورزی کشور را فراهم نمی آوررد.

کشاورزان نروژی دریافت کننده بیشترین یارانه دولتی در جهان هستند

تحقیقات جدید سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD)،  نشان می دهد کشاورزان نروژی دریافت‌کننده بیشترین یارانه دولتی در جهان شناخته می شوند؛ طبق تحقیقات این سازمان یارانه دولتی ۶۳ درصد از درآمد کشاورزان نروژی را تشکیل می‌دهد. با تلاش دولت نروژ برای جبران تأثیر ارز قوی، میزان یارانه‌ای که کشاورزان این کشور در سال ۲۰۱۲ دریافت کردند، نسبت به سال ۲۰۱۱ که یارانه دولتی ۵۹ درصد درآمدشان را تشکیل  می داد ؛ افزایش داشته است. «کن اَش»، مدیر بازرگانی و کشاورزی OECD که ۳۴ کشور صنعتی و توسعه‌یافته جهان در آن  عضویت دارند، خواستار کاهش یارانه‌های دولتی برای کشاورزی در سراسر جهان شده است.

طبق آمار؛ میزان یارانه پرداختی به کشاورزان در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، ژاپن، سوئیس، نروژ و کشورهای عضو اتحادیه اروپا  که در سازمان OECD عضویت دارند، حتی تا نیمی از کل درآمد کشاورزان را  هم شامل می‌شود و کشورهای مانند چین و هند با سرمایه گذاری های فراوان در بخش کشاورزی توانسته اند از صادرات محصولات کشاورزی به کشورهای مختلف درآمد قابل توجهی را به دست آورند و به عنوان کشورهای بزرگ صادر کننده محصولات کشاورزی شناخته شوند.

بخش عمده درآمد صادرات غیر نفتی ایران از صاردات پسته و زعفران است

ایران  بزرگترین تولید کنند انار، زعفران و پسته در جهان است و اسپانیا در تولید زعفران  و آمریکا در تولید پسته؛ پس از ایران؛ بزرگترین تولید کننده های این محصولات  در جهان محسوب می شوند. بر همین اساس بخش عمده ای از درآمد صادرات غیر نفتی ایران به صادرات پسته و زعفران اختصاص دارد.

بین کشورهای جهان، کشاورزی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و تمام دولت‌ها تلاش می‌کنند از کشاورزان خود حمایت کنند. در کشورهای پیشرفته تعرفه‌ واردات محصولات کشاورزی بسیار بیشتر از تعرفه‌ واردات محصولات غیر کشاورزی است. همچنین کشورهایی مانند کره جنوبی، ترکیه، سوئیس و نروژ در زمینه بالا بردن تعرفه واردات محصولات کشاورزی در مقایسه با دیگر کشورها پیشرو هستند به طوری که میانگین تعرفه‌ی اخذ شده از واردات محصولات کشاورزی آن‌ها بیش از ۵۰ درصد است.

کشورهای پیشرفته جهان از ابزارهای دیگری مانند اعمال محدودیت‌های غیر تعرفه‌ای واردات مانند استاندارهای اجباری، اعطای یارانه مستقیم و غیرمستقیم به کشاورزان مانند بیمه کشاورزی و اعطای خدماتی برای تسهیل فعالیت کشاورزان نیز از آن‌ها حمایت می‌کنند. این کشورها در طول سالیان سال تلاش کرده‌اند با حمایت از تولیدکنندگان داخلی محصولات و فرآورده‌های کشاورزی، مصرف کشور را تا حد ممکن از طریق تولید داخلی تأمین کنند و بدین ترتیب امنیت غذایی بالا به همراه اشتغال را برای کشورشان فراهم کنند.

ارایه تسهیلات بلاعوض به کشاورزان مساله ای که بر روی زمین ماند !

در جوامع پیشرفته ؛یارانه بخش کشاورزی بر اساس سطح زیر کشت، تعداد دام، میزان نهادهای دامی و میزان مصرف این نهاده ها پرداخت می شود اما در کشور ما هیچ یک از این شاخص ها برای اختصاص یارانه در بخش کشاورزی در نظر گرفته نمی شود. در سال ۱۳۸۸ قرار بود ۹ هزار میلیارد و در سال ۱۳۹۰، ۱۰ هزار میلیارد تومان تسهیلات بلاعوض به کشاورزان پرداخت شود اما تا به امروز تنها ۱۷۰۰ میلیارد تومان پرداخت شده است؟! تا پیش از اجرای قانون هدفمندی یارانه ها اشتغال در بخش کشاورزی ۲۳ درصد بود و پس از آن به ۱۳ درصد رسید و هزینه های تولید نیز افزایش یافت.

اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۰ معادل ۴۰ میلیارد یورو به تولید کنندگان غلات  یارانه پرداخت کرده است. بالغ بر ۴۰ درصد بودجه سالیانه کشاورزی اتحادیه اروپا برای اعطای یارانه مورد استفاده قرار می گیرد . کشورهای عضو OECDکه بیش از ۸۸ درصد ارزش افزوده ایجاد شده توسط بخش کشاورزی کل دنیا را در اختیار دارند روزانه بالغ بر یک میلیارد دلار به بخش کشاورزی یارانه پرداخت می کنند. سنای آمریکا در سال ۲۰۱۳ بودجه یارانه کشاورزی را برای یک دوره ده ساله نزدیک به هزار میلیارد دلار تصویب کرد که این میزان بیش از ۵۰ درصد نسبت به یارانه سال ۲۰۰۸ افزایش یافته است.

سهم عمده یارانه ها در ایران مصرفی است تا تولیدی

بررسی نظام یارانه کالاها و خدمات کشورمان نشان می‌دهد که برخلاف بسیاری از کشورها، سهم عمده یارانه‌ها را “یارانه مصرفی” تشکیل می‌دهد. در حالی که در بخش کشاورزی پرداخت مستقیم دولت بابت یارانه کود شیمیایی در سال ۱۳۸۳ معادل ۶۵۰ میلیارد ریال بوده، پرداخت یارانه خرید گندم ۸/‌‌‌‌‌‌‌‌۰۴۹‚۱۴ میلیارد ریال بوده است. ‌در دهه‌های اخیر نیز به برکت افزایش درآمدهای نفتی، یارانه غذا از رشد قابل ملاحظه‌ای برخوردار بوده و از ۴/۵ میلیارد ریال در سال ۱۳۵۲ به ۷‌‌‌/‌‌‌‌۹۰۱‚۳۱ میلیارد ریال در سال ۱۳۸۴ افزایش یافته که رشد سالانه‌ای معادل ۳۲ درصد را نشان می‌دهد.

این حمایت های گسترده یارانه ای و تعرفه ای در کشورهای پیشرفته به ویژه در کشورهای اروپایی در حالی است که که این کشورها دارای زیرساخت های فن آورانه با اقلیمی مستعد و پربارش هستند و ایران با این وضعیت یارانه ای در بخش کشاورزی ؛ دارای اقلیمی خشک و نیمه خشک است و باید از یارانه های حمایتی زیادی در بخش کشاورزی و به ویژه در حوزه تولیدی برخوردار باشد. با تشکیل مجلس دهم و مشخص شدن اعضای کمیسیون کشاورزی مجلس جدید انتظار می رود اعضای کمیسیون کشاورزی به بحث اختصاص یارانه به بخش کشاورزی اهتمام جدی تری داشته باشند و مشکلات بخش کشاورزی را با توجه به رونق تولیدات داخلی کمتر کنند.