لوگوی دانشگاه های معتبر(!) در پوستر همایش های شبه علمی نامعتبر!

لوگوی دانشگاه های معتبر(!) در پوستر همایش های شبه علمی نامعتبر!

دکتر بهزاد قره یاضی

رییس انجمن علوم زراعت و اصلاح نباتات ایران

سالیان متمادی است که توسعه علمی کشور و رسیدن به جایگاه رفیع علمی متناسب با شان و منزلت ملت بزرگ ایران آرزوی دائمی همه بزرگان،‌ دانشمندان و دلسوختگان کشور به ویژه مورد تاکید مقام معظم رهبری بوده و هست. بر همین مبنا آمار و گزارش های علمی مانند گسترش امکانات دانشگاهی، افزایش تعداد دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دوره های تکمیلی، افزایش نفرات و ارتقای رتبه‌ اعضای هیات علمی، افزایش تعداد مقالات و تولیدات علمی جامعه دانشگاهی و ارتقای جایگاه علمی کشور موجب سربلندی و افتخار همه دوستداران این مرز و بوم است.

طبیعی است که گسترش علمی، ابتدا با توسعه شاخص‌های کمی آغاز و بر مبنای همین شاخص‌ها نیز سنجیده شده است. در تمامی گزارش های مراجع رسمی در خصوص موقعیت و جایگاه علمی، به توسعه کمی این شاخص‌ها توجه شده و گاهی توجه به شاخص های کمی توسعه، چنان شدید بوده است که مسئولان و سیاستگذاران نگران از کند شدن روند افزایشی شاخص‌ها، برآن شدند که تمام مساعی خود را در جهت افزایش شیب صعودی شاخص‌ها معطوف کنند. چنانچه گاهی نیز از توجه به معیارهای توسعه کیفی در این حوزه باز مانده‌اند. از جمله موارد توجه به توسعه کمی، افزایش تعداد مراکز آموزشی، افزایش تعداد استادان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی و تمرکز بیش از حد بر تعداد مقالات و انتشارات علمی آنان که معمولا به عنوان مبنایی اساسی برای استخدام، ارتقا و رتبه بندی اساتید، دانشجویان و مراکز آموزشی و پژوهشی به کار برده می‌‌شود از یک طرف و کمبود منابع اعتباری و امکانات پژوهشی مراکز مذکور از سوی دیگر موجب شده است تا عده‌ای به سوی تولید مدارک و منابع علمی کم کیفیت یا بی‌کیفیت گرایش پیدا کنند. در این میان عده‌ای نیز با سوء ‌استفاده از تمایل مسئولان و سیاستگزاران علمی و نیاز اساتید و دانشجویان شاغل در مراکز آکادمیک به افزایش هرچه بیشتر تعداد مقالات و مدارک علمی تولید شده در کشور، اقدام به تولید و انتشار محصولاتی نامعتبر در مجلات و همایش‌های خودساخته کرده اند.

این موضوع موجب شده است تا جامعه علمی کشور در سال های اخیر شاهد پدیده‌های جدیدی مانند فروش پایان‌نامه و مقاله و مدارک علمی باشد که هریک وهن علم و توهین به جامعه علمی محسوب می شود. هرچند بروز این ناهنجاری‌ها به عده‌ای سودجو در خارج از مراکز آکادمیک نسبت داده می‌شود، اما مشاهده شده که برخی شرکت‌های انتفاعی حتی با مشارکت تعدادی از مراکز دانشگاهی و با آرم و لوگوی برخی دانشگاه‌های کشور نیز اقدام به فراخوان کنفرانس‌ها و همایش‌های علمی در داخل و یا خارج از کشور می‌کنند و در تبلیغات رسمی خود وعده پذیرش فوری مقالات، ارسال پذیرش مقالات پیش از تاریخ برگزاری کنفرانس (!)، عدم نیاز به حضور نویسنده برای ارایه مقاله (!!) و یا ارایه مجازی مقالات را می‌دهند. همچنین در این همایش ها که معمولا “از شیر مرغ تا جان آدمیزاد” را تحت پوشش قرار می دهند مشاهده می‌شود که همه مقالات ارایه شده به صرف پرداخت هزینه ثبت‌نام و بدون انجام فرآیند داوری علمی مرسوم، پذیرش و در سایت یا کتابچه کنفرانس چاپ می‌شوند!

اگرچه ممکن است برگزاری چنین همایش‌هایی موجب درآمدهای اندکی هم برای مراکز دانشگاهی طرف قرارداد این شرکت‌ها شود، اما استفاده از نام و لوگوی دانشگاه‌ها موجب سوتفاهم شرکت کنندگان شده و اعتبار علمی این دانشگاه‌ها تصور وجود پشتوانه علمی کنفرانس را برای شرکت کنندگان ایجاد می کند. از طرفی برگزاری اینگونه همایش ها توسط شرکت های سودجو با وضعیتی که شرح آن رفت، ضربه بزرگی به مجلات علمی و پژوهشی معتبر و یا انجمن های علمی برگزارکننده همایش های معتبر علمی با کیفیت بین المللی وارد کرده و باعث کاهش شدید مقالات ارایه شده به مجلات و کنگره های معتبر علمی داخلی به واسطه پایبندی آنها به اصول بدیهی علمی در جلوگیری از تقلب و تقسیم مصنوعی مقالات و پروسه دقیق داوری می شود.

در یک پدیده نوظهور در سپهر علمی کشور تعدادی شرکت تولیدکننده مدارک علمی با برگزاری همایش‌های مجلل و همه فن حریف اقدام به ثبت نام و پذیرش حامی مالی نموده و علاوه بر وعده پذیرش و چاپ مقالات و صدور انواع گواهی‌ها که روال معمول چنین همایش‌هایی است، در فرم ثبت نام همایش وعده می دهند که هرکدام از شرکت کنندگان و حامیان همایش تنها با پرداخت مبالغ معینی می‌توانند به دریافت انواع عناوین و مدارج علمی مانند مدیران شایسته و غیره مفتخر شوند. در واقع بطور علنی و در زیر لوگوی برخی مراکز علمی و دانشگاهی مدارج و افتخارات علمی در معرض فروش گذاشته شده است.

بدیهی است که بروز چنین پدیده‌های نامیمونی نتیجه تحریک نابجای عطش مدرک گرایی در جامعه و در نتیجه رشد نامتوازن مراکز آموزشی دانشگاهی و توجه بیش از حد به شاخص‌های کمی تعداد مقالات، بجای توسعه کیفی علمی در کشور بوده است که اصلاح آن نیازمند اصلاح قوانین و مقررات و فرهنگ سازی درازمدت در جامعه است. اما انتظار می‌رود برای کاهش صدمات وارده به حیثیت جامعه علمی کشور همانگونه که وزارت علوم با انتشار لیست‌ مجلات نامعتبر، فعالیت سودجویان در فضای پرابهام انتشار مقالات علمی را محدود می کند، با اطلاع رسانی در خصوص برگزاری همایش‌های انتفاعی نامعتبر و همچنین منع استفاده از لوگوی مراکز دانشگاهی در برگزاری اینگونه همایش‌های فاقد سیستم استاندارد داوری علمی از آلودگی بیشتر فضای علمی کشور به پدیده نامیمون مدرک فروشی و مقاله سازی جلوگیری کند.