سر بیکلاه آب مجازی دولتهایی که فقط خودشان را باور دارند و در عرصه عمل و اجرا به تهییج مردم و آگاهی افکار عمومی از برنامهها و سیاستهای خوداتکا نمیکنند، خودبهخود وارد مرحلهای از کاهندگی و ناتوانی میشوند و بهرغم صرف بودجههای هنگفت قادر نخواهند بود همه آنچه مدنظر دارند را تحقق بخشند. بنابراین، خود […]
سر بیکلاه آب مجازی
دولتهایی که فقط خودشان را باور دارند و در عرصه عمل و اجرا به تهییج مردم و آگاهی افکار عمومی از برنامهها و سیاستهای خوداتکا نمیکنند، خودبهخود وارد مرحلهای از کاهندگی و ناتوانی میشوند و بهرغم صرف بودجههای هنگفت قادر نخواهند بود همه آنچه مدنظر دارند را تحقق بخشند. بنابراین، خود را اینچنین قانع میکنند که این کار را کردیم و آن کار را خواهیم کرد و اینطور و آنطور میشود.
بهتازگی، شاکله وزارت جهادکشاورزی با اکثر معاونانش به همراه وزیر نیرو و معاونان مربوط به آب این وزارت خانه و مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با دعوت از چند شخصیت برجسته خارجی مطرح در عرصه آب، کنفرانسی را با عنوان نقش آب مجازی در مدیریت بحران آب در ایران و جهان تعریف و یکروزه اجرا کردند.
مجله دامپروران نیز که از ۱۵ سال قبل تاکنون، مباحث مختلف آب را در اشکال مختلف ازجمله جایگاه آب مجازی در دیپلماسی کشورها، کشت فراسرزمینی و ده ها بحث دیگر، دنبال میکند بهعنوان تنها مجله تخصصی و یا رسانه مرتبط با کشاورزی، خلاصهای از سخنرانیهای این کنفرانس را که برای نخستین بار در کشور برگزار میشد در پنج صفحه درج کرد ولی با تأسف باید گفت این کنفرانس فقط یک روز بود و دیگر هیچ!
همه سخن گفتند، از عباس عراقچی معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه تا مهندس حجتی وزیر جهادکشاورزی، شافعی نیا رییس اتاق بازرگانی، چیت چیان وزیر نیرو، سفیر هلند در تهران، پروفسور تونی آلن دستیار دپارتمان جغرافی کینگز کالج لندن و بسیاری دیگر و البته رفتند. بعضیها گفتند آب مجازی خوب است و دیگرانی هم بودند که گفتند استفاده از آب مجازی یک راهحل اساسی برای از میان برداشتن مشکلات فقر آبی نیست.
بعضی خبرگزاریهای جناحی و سیاسی هم به فراخور و درست در مقطع پیش از انتخابات، تمایز دیدگاهها در قوه مجریه را تناقض و نشان ناتوانی آن ارزیابی کردند و در مورد موضوع اصلی کنفرانس بحثی جدی به میان نیاوردند. بهواقع آب مجازی و جایگاه آن در دیپلماسی کشوری همچون کشور ما که با بحران جدی منابع آب زیرزمینی مواجه است، بیکلاه ماند و گویا همه سخنرانی کردند تا فقط سخنی گفته باشند.
هیچیک از سخنرانان که هرکدام به فراخور در حوزه تصمیمگیری و اجرا جایگاه ممتازی دارند، نگفتند آیا کشور بحرانزده ما در حوزه آب باید از آب مجازی استفاده کند یا نکند. استفاده از آن طبق نظر عوامفریبان، استقلال کشور را در مخاطره قرار میدهد یا نمیدهد، این مفهوم که یک الگوی راهبردی در تنظیم دیپلماسی اقتصادی به شمار میرود در چه ساله رسماً در جهان تعریف و کاربرد داشته است؟ چقدر میتواند به تقویت تولید داخل محصولات کشاورزی کمک کند و تا چه حد موجب تضعیف آن میشود؟ در بخش کشاورزی اشتغال میآفریند یا به ایجاد اشتغال آسیب میرساند؟ رابطه این پدیده متداول در اقتصادهای ملی و بینالمللی در حوزه صادرات یا واردات چیست و نهایتا دولت باید در چه زمینههایی از آب مجازی استفاده کند یا نکند؟ بهجز اشاراتی مبهم و آماری و نامشخص توسط مهندس عباس کشاورز- کار آشنا و صاحبنظر در عرصه بحران آب – آنهم دوپهلو و توصیفی، هیچکدام از وزرا و مدیران بهصراحت و روشنی نگفتند با این آب مجازی چه باید کرد؟ بعضی همانند مهندس چیت چیان وزیر نیرو گفتند «آب مجازی راهکار اساسی نیست» و معلوم نیست چه کسی گفته بود که «آب مجازی راهکار اساسی برای جبران فقر آبی است». بههرحال، باید تکلیف سیاست راهبردی اقتصاد سیاسی کشور در حوزه واردات و صادرات محصولات کشاورزی و انتقال یا خروج آب مجازی، مشخص و شجاعانه تدوین شود.
مبنای نادرست سیاسی شدن آب مجازی
آب مجازی عبارت از میزان آب مصرفی برای تولید هر کیلو یا هر تن از انواع محصولات کشاورزی است که اولین بار توسط پژوهشگر بریتانیایی، پرفسور جان آنتونی آلن در دهه ۱۹۹۰ مطرح شد.
بهطور مثال، برای یک کیلو گوشت گاو ۱۵ هزار لیتر، یک کیلو گوشت گوسفند ۱۰ هزار لیتر، مرغ ۴۳۰۰ لیتر و یک فنجان قهوه ۱۴۰ لیتر آب شیرین مصرف میشود. اینیک ارزش نهفته و پنهان در محصولات کشاورزی است.
این مفهوم، در عرصه اقتصاد و بازرگانی منجر به واردات یا صادرات محصولات کشاورزی میشود و بیش از سه دهه است که در سیاستگذاری کلان کشورهای توسعهیافته جهان، حتی آن دسته که مشکل آب ندارند، مطرح است و حالا قرار است در برنامه ششم توسعه کشور ما نیز مدنظر قرار گیرد.
آب مجازی بهغلط سیاسی شده است
اما باید گفت آب مجازی یا همان (Virtual Water) در هیچ جای دنیا بهاندازه کشور ما به یک موضوع سیاسی حاد و مناقشه برانگیز تبدیل نشده است. مبنای سیاسی شدن این بحث هم نادرست است. برای مثال، وقتیکه گوشت مرغ، تخممرغ، صیفی، سبزی، گوسفند زنده و یا مواد لبنی صادر میکنیم؛ گفته میشود ما خودمان نیاز داریم چرا صادر میشود؟ قیمتها گران میشود، آب مملکت بهرغم کمبود بهصورت کالا خارج میشود و غیره. وقتی هم غلات، کنجاله سویا، ذرت دانهای و یا حتی گندم وارد میکنیم گفته میشود استقلال کشور درخطر قرارگرفته و موضوع امنیت غذایی یا امنیت ملی را به میان میآورند.
درک درست از مفهوم آب مجازی شاخصی برای راهبرد اقتصاد کلان
درک درست از مفهوم آب مجازی برای دولتها و تدوینکنندگان راهبردهای کلان اقتصادی کشور تعیینکننده است. این مفهوم کمک میکند که ما دریابیم در چه محصولاتی مزیت صادراتی داریم و در چه محصولاتی بهطور حتم باید واردکننده باشیم. خارج کردن واردات و صادرات محصولات کشاورزی بر اساس ارزش ذاتی آب در اقلیمهای خشک و کم آب همانند کشور ما از دایره برخوردهای سیاسی و تبدیل آن به یک امر اقتصاد سیاسی موضوعی تعیینکننده در موفقیت راهبردهای اقتصاد کلان و مشکلات مربوط به آن است.
افکاری که مربوط به گذشتهاند؛ جنگ آب، جنگ غذا نداریم
گرچه هنوز پسمانده افکار دیپلماسی جهانی مربوط به دهههای ۶۰ تا ۹۰ در این یا آن نقطه جهان کاربرد اجرایی دارند ولی اگر اکنون صحنههای تضادهای جهانی را نگاه کنیم بهروشنی آشکار است که جنگ آب نداریم. مگر اینکه دنیا زیرورو شود و یک اتفاق نادر در شاخصهای اقلیم جهانی پیش آید. بهتبع آن، جنگ غذا هم در هیچکدام از ژئوپلیتیکهای موجود جهان در میان نیست و جنگ خاصی هم برای زمینهای کشاورزی مرغوب بهجز چند منطقه خاص سیاسی عملا وجود ندارد اما جنگ اقتصادی و رقابتهای ویرانکننده اقتصادی در میان ژئواکونومیک ها وجود دارد و دیپلماسی کلان کشورها بر اساس این تضادها تنظیم میشود.
بنابراین، موضوع آب مجازی و استفاده از آن برای ایجاد ارزش افزوده ملی، اشتغال مولد و افزایش سود سرمایهگذاری در عرصه تولید داخلی محصولات کشاورزی از ضرورتهای دیپلماسی اقتصادی کشور است که نباید در برگزاری یک کنفرانس یکروزه خلاصه شود.
نهادهای مسئول این مفهوم را بهدرستی و با شاخصهای دقیق در میان افکار عمومی ترویج دهند تا در حوزه اجرای آنهم افزایی و پشتیبانی ملی به وجود آید.
به یاد داریم وقتی مقالات کشت فراسرزمینی از سوی مجلات تخصصی به میان آمد بسیاری با آن مقابله و مخالفت کردند و آن را یک توهم غیرعملی به شمار آوردند ولی اکنون، کشت فراسرزمینی تبدیل به یکی از راهبردهای اصلی وزارت جهادکشاورزی برای مقابله با کمبود آبشده است. آب مجازی هم در آینده نزدیک تحقیق خواهد شد و خیلی از کسانی که در حال حاضر آن را ناقض استقلال کشور میدانند در آینده نزدیک، آن را به نانی چرب و فعالیتی پرسود تبدیل خواهند کرد.
گفتنی است مجموعه وزارت جهادکشاورزی، وزارت نیرو، شورای عالی آب و چند نهاد دیگر مسئول و موظف، مسئول و غیرموظف در رابطه با آب، نهتنها سیاست و برنامه مشخصی برای آب مجازی ندارند، بلکه برای استفاده بهینه از آب خاکستری (پساب آبهای شور و یا آلوده) و آب سبز نیز برنامه مشخص و معینی تعریف نکردهاند و هر از گاهی در قالب این یا آن سمینار بهضرورت استفاده از آنها اشاره و موضوع را رها میکنند.
با این میزان از مسئولیت نمیتوان بحران آب کشور را به سامان رسانید. همهچیز، اعم از مناقشهها و مجادلههای سیاستگذاری به آب شیرین خلاصهشده است و بس!
منصور انصاری ۰۳/۰۳/۱۳۹۶
