“فرودگاه هیتروی لندن” ، امروز یکی از شلوغترین و پرترافیکترین فرودگاههای جهان است. نمادی از مدرنیته، صنعت هواپیمایی و پیوند جهانی.
اما پشت این شکوه و ابهت، تاریخ تلخی از ویرانی مزارع، نابودی کشاورزی سنتی و ازهمگسیختگی بافت روستایی نهفته است. روستاهایی که قرنها مهد تولید لبنیات، غلات و گوشت برای پایتخت بودند، یکشبه در برابر ماشینهای غولآسای مدرنیزاسیون فرو ریختند. از همان دههی ۱۹۴۰، با تصمیم دولت بریتانیا برای ساخت فرودگاهی بینالمللی در هیترو، سرنوشت هزاران کشاورز و دامدار به باد رفت. این مقاله تحلیلی است جامعهشناختی دربارهی آن «پرواز بر فراز خاکستر»؛ پروازی که با صعود هواپیماهای مدرن، خاکستر زندگی روستاییان لندن را بر زمین برجای گذاشت.
هیترو پیش از فرودگاه
دهکدهها، مزارع و چراگاهها
تا پیش از دههی ۱۹۴۰، “منطقهی هیترو” و اطراف آن سرسبز و کشاورزیمحور بود. زمینهای حاصلخیز غرب لندن محل کشت جو، گندم، سبزیجات و باغهای سیب و گلابی بودند. همچنین دامپروری و مرغداریهای کوچک خانوادگی در هر مزرعه دیده میشد. شیر تازه، پنیر محلی و گوشت دامها بخش مهمی از بازار لندن را تغذیه میکرد. در واقع، هیترو یک کریدور حیاتی غذایی برای پایتخت بود.
اما جنگ جهانی دوم و نیاز دولت به ساخت فرودگاه، این سرزمین را به منطقهای نظامی و سپس صنعتی بدل کرد. زمینهای کشاورزی به تملک دولت درآمد، مزارع به باندهای پرواز و آشیانههای هواپیما تبدیل شدند و دهکدههای قدیمی یکی پس از دیگری محو شدند.
آغاز نابودی : سالهای ۱۹۴۴ تا ۱۹۵۰
در سال ۱۹۴۴ دولت چرچیل دستور ساخت فرودگاهی عظیم در هیترو را صادر کرد. ابتدا بهانه نظامی بود، اما خیلی زود مشخص شد هدف اصلی، ساخت بزرگترین فرودگاه تجاری بریتانیا است. هزاران هکتار از بهترین زمینهای کشاورزی در غرب لندن تخریب شد. طبق گزارشها، در همان سالهای نخست، دستکم ۳۵۰ مزرعه و خانه روستایی از بین رفت.
کشاورزان مجبور به ترک زمینهای خود شدند. بسیاری از آنها هیچ مهارت دیگری جز کشاورزی و دامداری نداشتند. خانوادههایی که نسلها بر خاک خود زیسته بودند، به اجبار در حاشیه لندن یا شهرکهای صنعتی اسکان داده شدند. به این ترتیب، موج مهاجرت اجباری روستاییان آغاز شد؛ موجی که هم چهره لندن را تغییر داد و هم ساختار اجتماعی مناطق روستایی اطراف آن را متلاشی کرد.
دام و طیور؛ قربانی خاموش عصر دود و آهن
دامداری و مرغداریهای کوچک که ستون فقرات اقتصاد روستایی بودند، در صف نخستین قربانیان به خط شدند.
چراگاهها و مراتع سرسبز و انبوه به بتن و آسفالت تبدیل شدند. صدای زنگوله های گاوها و گوسفندها جای خود را به غرش موتور هواپیما دادند.
بسیاری از خانوادهها مجبور شدند دامهای خود را با قیمتهای ناچیز بفروشند. به این ترتیب، بازار محلی لبنیات و گوشت لندن با شوکی عظیم مواجه شد.
از سوی دیگر، آلودگی صوتی و هوایی ناشی از هواپیماها به مرور همان معدود مزرعههای باقیمانده را نیز نابود کرد.
حتی در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ که برخی تلاش کردند دامداریهای کوچک اطراف هیترو را زنده نگه دارند، صدای مداوم جتها و دود خروجی آنها باعث شد حیوانات دچار استرس و بیماری شوند.
نابودی اشتغال و هویت
نابودی کشاورزی فقط از بین رفتن شغل نبود، بلکه از بین رفتن هویت فرهنگی و اجتماعی روستاییان هم بود.
کشاورزی در هیترو صرفاً یک فعالیت اقتصادی نبود؛ یک سبک زندگی بود.
مراسمهای برداشت محصول، بازارهای هفتگی و حتی هویت خانوادگی همه با کشاورزی گره خورده بود. با تخریب مزارع، این ریشههای هویتی قطع شد.
در عوض ، مشاغل جدیدی در صنعت هوانوردی و خدمات فرودگاهی ایجاد شد. اما آیا کشاورزان میتوانستند یکشبه کارگر فنی هواپیما شوند؟ خیر.
بسیاری از آنها به کارهای سطح پایین، موقت و بیثبات روی آوردند. از مالکیت مستقل به کارگری وابسته؛ این تغییر دردناک برای هزاران خانواده رخ داد.
مهاجرت و آوارگی
با بسته شدن روستاها، جمعیت زیادی از کشاورزان به سمت شرق لندن و دیگر شهرهای صنعتی مهاجرت کردند. آنها که تا دیروز در خانههای روستایی خود با زمین و دام سروکار داشتند، حالا در آپارتمانهای کوچک و کارخانجات دودزا زندگی میکردند.
این مهاجرت اجباری نه تنها فقر و حاشیهنشینی را افزایش داد، بلکه موجب شکاف اجتماعی و طبقاتی جدیدی در لندن شد.
بسیاری از فرزندان این خانوادهها هرگز به دانشگاه یا مهارتهای جدید دست نیافتند و در حلقهی کارگری پایین باقی ماندند. در واقع، نابودی کشاورزی هیترو به تولید نسلی از کارگران کم مهارت و حاشیهنشین در لندن منجر شد.
عصر دود و آهن ؛ آوار مدرنیته بر سقف خرابهها
ریشههای تاریخی :
“هیترو” بهمثابه دهکدهای کشاورزی
واژهی «Heathrow» در اصل از ترکیب دو واژهی قدیمی انگلیسی میآید: Heath (علفزار یا دشت بیدرخت) و Row (ردیف یا مسیر). به همین دلیل، هیترو در قرون گذشته به دهکدهای شناخته میشد که در علفزارهای “غرب میدلسکس” قرار داشت.
این دهکده از نظر جغرافیایی در نزدیکی حاشیهی “رودخانهی تامز” و زمینهای غنی و بارور اطراف آن واقع بود.
خاک حاصلخیز، آبوهوای مناسب و دسترسی به بازارهای لندن سبب شده بود که روستاییان هیترو ، کشاورزی متنوعی داشته باشند.
کشاورزی سُنتی
غلات : گندم، جو و یولاف بهعنوان محصولات اصلی.
سبزیجات : کلم، سیبزمینی، پیاز و سبزیجات فصلی.
باغداری : سیب و گلابی در باغهای کوچک محلی.
دام و طیور
گاو و گوسفند برای تأمین گوشت و لبنیات.
مرغ و اردک بهعنوان منبع پروتئین و تخممرغ.
هیترو در واقع یک حلقهی حیاتی در زنجیرهی غذایی لندن بود؛ روستاییان، مواد تازه را به شهر منتقل میکردند و معیشتشان را بر پایهی همین تولیدات میساختند.
“هیترو” نماد عصر جدید بود :
عصر دود، آهن، جت و تجارت جهانی. اما این مدرنیته، بهایی گزاف داشت :
نابودی یکی از غنیترین اکوسیستمهای کشاورزی اطراف لندن. همان جایی که میتوانست امروز به عنوان منبع تغذیه پایدار شهری مورد استفاده قرار گیرد، قربانی توسعه بیرحمانه شد.
این روند، بخشی از الگویی گستردهتر در جهان بود؛ الگویی که توسعه شهری و صنعتی را بر نابودی کشاورزی سنتی بنا کرد. اما “هیترو” بهدلیل اهمیت جهانیاش، نمونهای برجسته از این تناقض است :
پرواز جهانی بر فراز خاکستر محلی.
تحلیل جامعهشناسی : از کارکردگرایی تا دیدگاه انتقادی
از منظر کارکردگرایی، شاید مدرنیزاسیون اجتنابناپذیر بود؛ لندن نیازمند یک فرودگاه بینالمللی بود. اما از دیدگاه انتقادی و مارکسیستی آن دوران ، این فرایند نمونهای روشن از انباشت سرمایه با نابودی طبقات فرودست بود.
دولت و سرمایهداران هواپیمایی برنده شدند؛ روستاییان و کشاورزان بازنده.
همچنین از منظر جامعهشناسی توسعه، هیترو نشان میدهد که توسعه بدون عدالت اجتماعی، چیزی جز ویرانی فرهنگی و فقر بیننسلی نیست.
پیامدهای زیستمحیطی و بهداشتی
تبدیل زمینهای کشاورزی به باندهای فرود غول آهنین ، باعث شد تعادل زیستمحیطی منطقه نابود شود.
آلودگی هوا، آلودگی صوتی و کاهش تنوع زیستی از پیامدهای مستقیم این تغییر بود.
از منظر بهداشتی نیز، نابودی کشاورزی محلی به معنای وابستگی بیشتر به مواد غذایی صنعتی و وارداتی بود. سلامت عمومی شهروندان در بلندمدت آسیب دید؛ چرا که به جای محصولات تازه محلی، کالاهای فرآوریشده و انبارشده مصرف شد.
پرواز بر فراز آشیانه خاکستری
“فرودگاه هیترو” امروز شاهراه جهانی است، اما باید پذیرفت که بر ویرانههای کشاورزی سنتی و زندگی روستاییان بنا شد.
داستان آن، نمادی است از تضاد مدرنیته و سُنَت، سرمایه و مردم، توسعه و عدالت. پروازهای مدرن شاید جهان را به هم پیوند دادند، اما در همان حال هزاران خانواده را از ریشه بریدند.
“هیترو” داستانی است از پرواز بر فراز خاکستر :
خاکستر مزارع، دامها ، انواع طیور ، ماکیان و زندگیهایی که “قربانی توسعه بیرحمانه” شدند.
- نویسنده : دکتر علیرضا کیهان پور
