واکاوی «خرما» یک محصول صادراتی

واکاوی «خرما» یک محصول صادراتی

ارسلان قاسمی، رئیس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق تعاون ایران

نگاهی گذرا به آمارهای تولید و صادرات خرما نشان می‌دهد که این محصول  شاید تنها کالای ایرانی باشد که در سال ۱۳۹۹ و شرایط اقتصادی موجود به بیش از ۸۵ کشور دنیا با تناژهای مختلف صادر شده است.

در این مقاله وضعیت این محصول متنوع صادراتی بررسی می‌شود؛

خرما میوه درخت نخل است که در آب‌وهوای گرمسیری رشد می‌کند. فواید تغذیه‌ای خرما چشمگیرند. تنها یک وعده ۱۰۰ گرمی از آن می‌تواند حدود ۲۰ درصد از نیاز روزانه انسان به پتاسیم را به همراه ۷ گرم فیبر، ۲ گرم پروتئین، و چندین نوع از آنتی‌اکسیدان‌ها تأمین کند. همچنین، خرما منبع خوبی برای مس، منگنز، ویتامین B6، منیزیوم و آهن است.

به میوه نرسیده خرما ابتدا «پَهَک» می‌گویند (در بوشهر) و پس از رنگ گرفتن به زرد یا قرمز، «خارَک» یا «خرک» یا کنگ (و در زبان عربی، «حبابوک») گفته می‌شود. البته در بعضی نقاط به همان پهک خارک می‌گویند. رطب مرحله قبل از رسیدگی کامل خرماست که رطوبت بیشتر و قند کمتری نسبت به خرمای کاملاً رسیده دارد.

میوه خرما جزو میوه‌های سته است یعنی تمام قسمت باریکاری آن گوشتی و حاوی مواد غذایی است. خرما از دورانِ باستان در رژیم غذایی انسان وجود داشته است و یکی از قدیمی‌ترین میوه‌های کشت‌شده توسط انسان بوده است.

خرمای تازه می‌تواند به رنگ قرمز روشن یا زرد روشن یا چیزی بین این دو باشد، اما خرمای خشک‌شده به‌طورمعمول قهوه‌ای‌رنگ است. تنوع خرما نیز شگفت‌انگیز بوده و بیش از ۳ هزار نوع از این میوه در سراسر جهان یافت می‌شود.

بدون در نظر گرفتن این‌که چه نوع خرمایی را انتخاب می‌کنید، مصرف این ماده غذایی با برخی فواید سلامت جالب توجه پیوند خورده است. تنها مصرف دو خرما در روز برای یک هفته می‌تواند نتایج جالبی را به همراه داشته باشد.

خرما مزه‌ای شیرین دارد، اما مصرف این ماده غذایی موجب افزایش ناگهانی و سریع قند خون انسان نمی‌شود. فیبر بار دیگر گزینه مؤثر در این زمینه محسوب می‌شود. فیبر روند گوارش را کند می‌سازد و قند موجود در خرما به‌تدریج وارد جریان خون می‌شود. بر همین اساس، افزایش و سقوط ناگهانی سطوح قند خون را پس از مصرف خرما تجربه نکرده و در عوض یک منبع پایدار انرژی خواهید داشت.

بر اساس آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) تولید خرما در مساحتی به وسعت بیش از ۱.۰۹ میلیون مترمکعب در جهان انجام می‌شود و سالانه بیش از ۸.۵ میلیون تُن از این محصول کشاورزی تولید می‌شود و تقریباً ۵ هزار نوع نخل خرما در سطح جهان وجود دارد.

۵۸.۸ درصد کشت خرما در آسیا و ۴۳.۴ درصد آن در افریقا است، در این میان، کشورهای عربی ۷۷ درصد تولید جهانی خرما یعنی سالانه ۶.۶ میلیون تُن تولید این محصول را به خود اختصاص داده‌اند .

کشورهای پیشرو در تولید خرما

مصر در تولید و کشت خرما، به‌عنوان کشور پیشرو در جهان شناخته شده است. هرساله، این کشور حدود یک‌میلیون و ۰۸۴ هزار و ۵۲۹ تن خرما تولید می‌کند. این میزان کمی بیش از ۱۷ درصد از تولید جهانی خرما و تنها ۳ درصد، از صادرات جهان است. مصر از سال ۱۹۹۳ تاکنون بیش از ۱۰۰ درصد کشت خرما را افزایش داده و در حال حاضر حدود ۱۵ میلیون و ۵۸۲ هزار درخت نخل دارد به‌طوری‌که تنها بیش از نیمی ، ۵۳ درصد، از خرما به مراکش صادر می‌شود، و پس‌ازآن اندونزی (۲۴درصد) و مالزی (۱۵درصد) قرار دارند. درعین‌حال ارزش کل صادرات حدود ۴۱.۸ میلیون دلار است. اما نکته جالب توجه اینجاست که از ۱،۸ میلیون تُن خرما تنها ۳درصد آن صادر می‌شود لذا مصر در رتبه ۱۲‌ اُم صادرکنندگان خرما قرار دارد که این محصول را به ۶۳ کشور ازجمله اندونزی، مراکش، مالزی، بنگلادش و تایلند صادر می‌کند

پس از مصر، ایران با تولید  ۱،۲ میلیون  تن قرار دارد. اما با وجود میزان بالای تولید، تقریباً ۹.۷ درصد کل صادرات جهان را تشکیل می‌دهد. و صادرات خرمای ایران عمدتاً به کشورهای آسیایی صورت می‌گیرد. به‌طوری‌که بزرگ‌ترین واردکنندگان هند (۱۶ درصد) و مالزی (۱۱ درصد) هستند و به دنبال آن روسیه با وارد کردن ۹.۹ درصد خرمای ایران در این فهرست جای دارد. در سال ۱۳۹۹ خرمای ایران به بیش از ۸۵ کشور دنیا صادر شد.

سومین تولیدکننده بزرگ خرما، عربستان سالانه ۱.۵ میلیون تُن خرما تولید می‌کند که دارای ۷۵ نوع متفاوت است لذا این کشور پس از مصر جایگاه سوم بیشترین تولیدکننده جهانی خرما را به خود اختصاص داده و ۱۷درصد تولید جهانی این محصول را در اختیار دارد. میزان مصرف خرمای هر شهروند سعودی در سال ۲۶ کیلوگرم برآورد می‌شود. این کشور شرایط مناسب برای رشد و کشت خرما را دارد. این کشور حدود ۸.۸ درصد از خرمای جهان را که حدود ۹۴.۳ میلیون دلار ارزش دارد، صادر می‌کند. به‌طوری‌که واردکنندگان خرمای اصلی این کشور اردن (۱۹٪)، یمن (۱۷٪) و کویت (۱۵٪) هستند.

بر اساس داده‌های رسمی ، عراق در سال گذشته چیزی در حدود ۷۳۵ هزار تُن از ۱۷ میلیون نخل، تولید خرما داشته است و رتبه چهارم تولید خرما را در سطح جهان به خود اختصاص داده است. میانگین صادرات خرمای عراق در سال گذشته به ۶۰۰ هزار تُن رسید که بیشتر به کشورهای ترکیه، هند، مصر، سوریه، اردن، امارات، چین، بنگلادش، چین و برخی بازارهای اروپایی و آمریکایی انجام می‌شود.تولید سالانه عراق، در زمان رژیم صدام حسین تنها ۴۲۰ هزار تن رسید. پس‌ازآن با سرمایه‌گذاری مجدد، به آرامی افزایش در صنعت و تولید روی داد. به‌طور ی که در سال ۲۰۱۴، کشور ۷۷.۵ میلیون دلار خرما را صادر کرد و ۷۹ درصد از آن به هند و درصدی به مصر (۸.۵ درصد) و مراکش (۳.۷ درصد) صادر شد.

تونس با تولید ۳۴۵ هزار تُن و عمان با ۳۴۰ هزار تُن در جایگاه پنجم و ششم تولیدکنندگان بزرگ خرما قرار دارند.

مروری بر وضعیت صادرات انواع خرما ایران

در دهه ۱۳۹۰ تا سال ۱۳۹۷ صادرات انواع خرما ایران روند صعودی داشته ، به‌نحوی‌که از ۱۲۲ هزار تن صادرات خرما در سال ۱۳۹۰ به ۳۰۵ هزار تن در سال ۱۳۹۷ رسید.اما در سال ۱۳۹۸ با افت ۷۰ هزار تنی در صادرات این محصول مواجه شدیم، ولی در سال ۱۳۹۹ به رکورد صادرات ۳۳۹ هزار تنی که بیشترین صادرات خرما در این دهه بود دست‌یافتیم. متوسط قیمت صادراتی انواع خرما در سال ۱۳۹۹ حدود ۸۸۰ دلار به ازای هر تن بوده است.

خرما شاید تنها کالای ایرانی باشد که در سال ۱۳۹۹ و شرایط اقتصادی موجود به بیش از ۸۵ کشور دنیا با تناژهای مختلف صادر شده است. پاکستان( ۷۲،۲ هزار تن)،هندوستان( ۶۰،۸ هزار تن)،افغانستان(۳۳،۲ هزار تن)، ترکیه (۲۹،۷ هزار تن)و امارات متحده عربی(۱۵،۳ هزار تن)  پنج کشور اول صادرات خرما ایران بوده‌اند. نکته قابل تأمل آنکه هندوستان با بیش از ۲۰۰ میلیون نفر جمعیت مسلمان و بیش از ۱،۲ میلیارد نفر جمعیت تنها حدود ۶۱ هزار تن خرمای ایران را جذب می‌کند، این امر در حالی است که به استناد داده‌های آماری هندوستان ۱۱،۲درصد کل واردات خرما جهان را به خود اختصاص داده است، ازاین‌رو توجه بیشتر و یافتن راه‌کارهای حضور بیشتر و مؤثرتر در این بازار ضروری به نظر می‌رسد. همین اشکال در بازار ۱،۵ میلیارد نفری چین نیز وجود دارد، چراکه برای حضور خرمای ایران در این بازار چیزی به‌جز رعایت استانداردهای کیفی وجود ندارد اما در سال مورد بررسی تنها۲،۸ هزار تن خرمای ایران به این کشور صادر شده، درحالی‌که بازار چین پذیرای حجم زیادی از واردات خرمای جهان است و حضور ایران در پیمان اقتصادی،سیاسی شانگهای می‌تواند فرصت مناسبی را برای حضور بیشتر در این بازار فراهم آورد.

در حوزه کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا که ایران دارای موافقت‌نامه تعرفه ترجیحی با آنان است، در سال ۱۳۹۹ قزاقستان با ۳۶،۷ هزار تن هدف اول صادراتی در این حوزه بوده و بعدازآن روسیه با ۱۰،۲ هزار تن و قرقیزستان با ۴،۲ هزار تن قرار داشته و ارمنستان با ۹۷۶ تن و بلاروس با ۵۷۶ تن بازارهای صادراتی دیگر حوزه اوراسیا بودند.  با نگاه به این اعداد و با توجه به آنکه فدراسیون روسیه بازار ثروتمند و شیکی است بایستی در روند بازارسازی و شناخت بیشتر بازار خرمای این کشور و اصولاً حوزه اوراسیا تجدید نظر اساسی صورت پذیرد.

آلمان با واردات ۲۰۹۸ تن خرمای ایران در سال ۱۳۹۹ می‌تواند دروازه ورود خرمای ایران به کشورهای اتحادیه اروپا باشد. هلند،سوئد،لهستان،انگلستان بازارهای مهم و بالقوه و بالفعل صادرات خرمای ایران هستند.